Document x50KaDgrKqQLj4NbkK7jbBGRy

NATIONAAL ACTIEPLAN VOOR HORMOONVERSTOORDERS (NAPED) 2022-2026 1 * zie woordenlijst SAMENVATTING LEXICON.....................................................................................................................................................................4 WOORDENLIJST........................................................................................................................................................8 OVERZICHT...............................................................................................................................................................10 FAQ............................................................................................................................................................................12 I- DE WETENSCHAPPELIJKE CONTEXT ................................................................................................... 15 A. Hormoonverstoorders.................................................................................................................... 15 1. Het endocriene systeem ............................................................................................................ 15 2. Definitie ...................................................................................................................................... 15 3. Werkingsmechanismen.............................................................................................................. 15 4. Toxiciteitsmechanismen ............................................................................................................ 16 B. Blootstelling aan HV's .................................................................................................................... 17 1. Blootstellingsvectoren ............................................................................................................... 17 2. Blootstellingswijzen ................................................................................................................... 17 3. Kritieke blootstellingsperioden en kwetsbare bevolkingsgroepen .......................................... 17 C. Effecten van HV's op de gezondheid en het leefmilieu ................................................................ 18 1. Effecten op de gezondheid......................................................................................................... 18 2. Effecten op het leefmilieu.......................................................................................................... 19 II- HET REGELGEVEND EN NIET-REGELGEVEND KADER ......................................................................... 20 A. Op Europees niveau ....................................................................................................................... 20 1. De regulering van chemische stoffen ........................................................................................ 20 2. Europese strategie rond de HV's ............................................................................................... 21 3. Identificatie van HV's ................................................................................................................. 21 4. Een verontrustend voorbeeld: de per- en polyfluoralkylverbindingen (PFAS) ........................ 22 5. Lopende Europese projecten op het gebied van chemicalin.................................................. 23 B. Op nationaal niveau ....................................................................................................................... 24 1. Historiek van de regelgevende maatregelen inzake chemische producten en HV's ............... 24 2. Federale acties............................................................................................................................ 24 3. Gemengde acties (federaal, gewest en/of gemeenschap) ....................................................... 25 4. Regionale acties.......................................................................................................................... 25 2 * zie woordenlijst III- HET NAPED ACTIEPLAN .................................................................................................................. 27 A. De ontwikkeling van de NAPED ..................................................................................................... 27 1. Raadpleging van de stakeholders en het grote publiek............................................................ 27 3. Raadpleging van de bevoegde autoriteiten .............................................................................. 29 4. Raadpleging van de bevoegde ministers ................................................................................... 31 B. De opvolgingsorganen van het NAPED.......................................................................................... 31 1. De NAPED TF............................................................................................................................... 32 2. Het comit van stakeholders ..................................................................................................... 33 3. Het wetenschappelijk comit .................................................................................................... 33 C. De beoordelingsinstrumenten van het NAPED ............................................................................. 34 1. Jaarlijkse evaluatie ..................................................................................................................... 34 2. Tussentijdse evaluatie................................................................................................................ 34 3. Eindevaluatie .............................................................................................................................. 34 IV- DE ACTIEFICHES .............................................................................................................................. 35 A. De preventieve acties ........................................................................................................................ 37 B. De regelgevende acties ...................................................................................................................... 57 C. De acties betreffende wetenschappelijk onderzoek ....................................................................... 74 REFERENTIES............................................................................................................................................................ 92 3 * zie woordenlijst LEXICON ABVV: Algemeen Belgisch Vakverbond ACLVB: Algemeen Centrum van Liberale Vakverenigingen van Belgi ACV: Algemeen Christelijk Vakverbond ADHD: Attention Deficit Hyperactivity Disorder ANSES: Agence Nationale de Scurit Sanitaire de l'alimentation, de l'environnement et du travail AOP: Adverse Outcome Pathway AViQ: Agence Wallonne pour une Vie de Qualit AVG: Algemene Verordening Gegevensbescherming AZG: Agentschap Zorg en Gezondheid BBP: Benzylbutylftalaat (Benzyl Butyl Phthalate) BELSPO: Belgian Science Policy Office BHG: Brussels Hoofdstedelijk Gewest BIOPS: Biostatistiques du Ple Sant BMWB: Brusselse Maatschappij voor Waterbeheer CARACAL: Competent Authorities for REACH* and CLP* CAW: Centrum Algemeen Welzijnswerk CCIM: Cordinatiecomit Internationaal Milieubeleid CEPAG: Centre d'Education Populaire Andr Genot CERES: Centre d'Enseignement et de Recherche pour l'Environnement et la Sant CHACOF: Coordination des Haltes-Accueil de la Communaut Franaise CLP*: Classification, Labelling and Packaging of substances and mixtures CMR: kankerverwekkende, mutagene en reprotoxische stoffen COCOF: Commission communautaire Commune Franaise (Franse Gemeenschapscommissie) CoRAP: Community Rolling Action Plan COWB: Commission Ornithologique de Watermael-Boitsfort CPBW: Comit voor Preventie en Bescherming op het Werk 4 * zie woordenlijst CRA-W: Centre Wallon de Recherches Agronomiques CSS: Chemicals Strategy for Sustainability CWEA: Compendium Wallon des mthodes d'Echantillonnage et d'Analyse DBP: Dibutylftalaat (Dibutyl Phthalate) DCHP: Dicyclohexylftalaat (Dicyclohexyl Phthalate) DEHP: DiEthylHexylftalaat (DiEthylHexyl Phthalate) DES: Di-EthylStilbestrol DG: Directoraat-Generaal DGAPF: DG Animals, Plants and Food (DG Dier, Plant en Voeding) DGARNE: DG Agriculture, Ressources Naturelles et Environnement DGEM: DG Environment (DG Leefmilieu) DIBP: DiIsoButylftalaat (DiIsoButyl Phthalate) dOMG: Departement Omgeving ECHA: European CHemicals Agency (Europees Agentschap voor Chemische Stoffen) EEA: European Environment Agency EFSA: European Food Safety Authority (Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid) ENVIeS: Plan wallon ENVIronnement-Sant EPA: Environmental Protection Agency EU: Europese Unie EUEB: European Union Eco-labelling board EURION: European Cluster to Improve Identification of Endocrine Disruptors FAGG: Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten FAVV: Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen FEDRIS: Federaal Agentschap voor Beroepsrisico's FOD: Federale Overheidsdienst FOD VVVL: FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu FPDO: Federaal Plan inzake Duurzame Ontwikkeling FRDO: Federaal Instituut voor Duurzame Ontwikkeling FWA: Fdration Wallonne de l'Agriculture 5 * zie woordenlijst GBA: GegevensBeschermingsAutoriteit GGC: Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie GHS: Globally Harmonised System of classification and labelling of chemicals GICLG: Gemengde Interministerile Conferentie Leefmilieu-Gezondheid GPDO: Gewestelijk Plannen voor Duurzame Ontwikkeling HA: Hainaut Analyses HACCP: Hazard Analysis - Critical Control Point HEAL: Health and Environment ALliance HSEQ: Health, Safety, Environment and Quality HV's: Hormoonontregelaars/HormoonVerstoorders ICDO: Interdepartementale Commissie voor Duurzame Ontwikkeling ICL: Interministerile Conferentie over het Leefmilieu IEW: Inter-Environnement Wallonie IQ: Intelligentiequotint ISSeP: Institut Scientifique de Service Public IWEPS: Institut Wallon de l'Evaluation, de la Prospective et de la Statistique MLOZ: Mutualits Libres - Onafhankelijke Ziekenfondsen NAPAN: Nationaal Actie Plan d'Action National (inzake pesticiden) NAPED: Nationaal actieplan voor Hormoonverstoorders NBGM: Niet Bruikbare GewasbeschermingsMiddelen NEHAP: Nationaal Actieplan Leefmilieu-Gezondheid NGO: Niet-gouvernementele organisatie OCMW: Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn OESO: Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling ONE: Office de la Naissance et de l'Enfance OVAM: Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij PAN Europe: Pesticide Action Network Europe PARC: Partnership for Assessing Risks of Chemical Substances PCB's: PolyChloorBifenylen 6 * zie woordenlijst PEP's: Partenaires Enfants-Parents PFAS: Per- en polyfluoralkylverbindingen stoffen PFOA: PerFluorOctaanzuur PFOS: PerFluorOctaanSulfonzuur PIC: Prior Informed Consent POD MI: POD Maatschappelijke Integratie POP's: Persistente Organische Polluenten PPP's: Plant Protection Products (gewasbeschermingsmiddelen) PWD-R: Plan Wallon des Dchets-Ressources RWLP: Rseau Wallon de Lutte contre la Pauvret RWZI's: RioolWaterZuiveringsInstallaties SBGE: Socit Bruxelloise de Gestion de l'Eau SCIP: Substances of Concern In articles as such or in complex objects (Products) SPW: Service Public de Wallonie SSMG: Socit Scientifique de Mdecine Gnrale SVHC: Substance of Very High Concern ULg: Universit de Lige UNEP: the United Nations Environment Programme VG: Vlaams Gewest (Vlaanderen) VGC: Vlaamse GemeenschapsCommissie VITO: Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek VMM: Vlaamse Milieu Maatschappij VUB: Vrije Universiteit Brussel VWVA: Vlaamse Wetenschappelijke Vereniging voor Arbeidsgezondheidskunde WG: Waals Gewest WHO: World Health Organization (Wereldgezondheidsorganisatie) 7 * zie woordenlijst WOORDENLIJST Agonistisch effect: een molecule die zich bindt aan een of meer receptoren van een endogene* stof en de werkingswijze van die stof nabootst door de receptor(en) te activeren. De agonist oefent dus een soortgelijke werking uit als de endogene* stof Androgene hormonen: mannelijke geslachtshormonen* die de ontwikkeling en instandhouding van mannelijke eigenschappen stimuleren of regelen Androgene activiteit: androgeen*-gerelateerde activiteit Antagonistisch effect: een molecule die zich bindt aan een of meer receptoren van een endogene* stof en de receptor(en) blokkeert, waardoor de endogene* stof zijn werking niet kan uitoefenen Baarmoederfibroom: goedaardig (niet-kankerachtig) gezwel op de wand van de baarmoeder CLP: de Europese verordening betreffende de indeling, etikettering en verpakking van stoffen en mengsels. Een van haar doelstellingen is te zorgen voor een hoog niveau van bescherming van mens en milieu bij het gebruik van chemische stoffen in diverse consumentenproducten. Cryptorchisme: een aandoening waarbij een of beide testikels ontbreken in het scrotum (de huid die de testikels bedekt) als gevolg van een defect in de indaling van de testikel(s) Endocriene systeem: systeem bestaande uit een aantal klieren die de werking van de verschillende organen van het lichaam cordineren, door de afscheiding van hormonen* in de bloedbaan Endogene stof: een endogene stof is een stof die door het lichaam wordt geproduceerd Endometriose: een aandoening waarbij het weefsel dat normaal de baarmoeder bekleedt (het endometrium), buiten de baarmoeder aanwezig is (op de eierstokken, eileiders of darmen) Epigenetische modificaties: erfelijke modificaties tijdens de celdeling, maar zonder enige verandering in de DNA-sequentie Fyto-oestrogenen: chemische stoffen die op natuurlijke wijze door planten worden geproduceerd en die effecten kunnen veroorzaken die vergelijkbaar zijn met die van oestrogeen Genderdimensie: een genderbewust beleid is een beleid waarin de situatie van de betrokken vrouwen en mannen vergelijkenderwijs is onderzocht, mogelijke genderongelijkheden zijn vastgesteld en is getracht deze te verkleinen of op te heffen 8 * zie woordenlijst g/g: percentage berekend op basis van gewicht en niet van, bijvoorbeeld, volume Histonen: eiwitten die zich in de celkern bevinden Hormoon: endogene* chemische stof die door verschillende klieren in de bloedbaan wordt gebracht en een specifieke werking heeft op de werking van een orgaan Katabolisme: alle biochemische afbraakreacties van moleculen door een organisme Monotone dosis-respons: dit betekent dat de respons die door een stof wordt opgewekt, gestaag toeneemt met de dosis Niet-monotone dosis-respons: dit wijst erop dat de respons op een stof niet gestaag toeneemt met de dosis, maar van richting verandert naarmate de dosis toeneemt. De respons kan toenemen en vervolgens afnemen, en uiteindelijk weer toenemen naarmate de dosis toeneemt Oestrogene hormonen: vrouwelijke geslachtshormonen* die de ontwikkeling en instandhouding van vrouwelijke kenmerken stimuleren of regelen Oestrogene activiteit: oestrogeen*-gerelateerde activiteit REACH: Europese verordening inzake de registratie en beoordeling van en de vergunningverlening en beperkingen ten aanzien van chemische stoffen REACH-up: vergadering van vertegenwoordigers van Europese lidstaten en stakeholders over REACH*aangelegenheden SVHC: een stof waarvan wetenschappelijk is aangetoond dat deze ernstige gevolgen kan hebben voor de gezondheid of voor het milieu, en die aanleiding geeft tot evenveel bezorgdheid Synthese: opeenvolging van chemische reacties die leiden tot de opbouw van een of meer eindproducten Transgenerationele effecten: effecten die blijven bestaan en over verscheidene generaties worden overgedragen 9 * zie woordenlijst OVERZICHT De productie van chemicalin is sinds de jaren 2000 exponentieel gestegen.1 Op dit moment heeft het Europees Agentschap voor Chemische Stoffen (ECHA), dat informatie verzamelt over chemische stoffen die in Europa worden vervaardigd en ingevoerd, een register van meer dan 120.000 chemische stoffen, terwijl het Environmental Protection Agency (EPA), van de Verenigde Staten, een lijst van ongeveer 140.000 chemische stoffen heeft.1,2 Van deze stoffen worden er op basis van de wetenschappelijke literatuur ongeveer 1.000 beschouwd als hormoonverstoorders (HV's) en zouden er volgens de EPA minstens 10.000 moeten worden beoordeeld (EDSP21: screeningprogramma voor potentile HV's).3 HV's zijn chemische stoffen die een aanzienlijke invloed hebben op de gezondheid en het milieu doordat zij het hormonale systeem van ons lichaam en dat van diersoorten aantasten. Zij zijn overal aanwezig in het milieu of in onze dagelijkse consumptiegoederen (voedsel, speelgoed, cosmetica, textiel, enz.). Bovendien neemt het aantal stoffen waaraan de bevolking wordt blootgesteld in Europa toe, als gevolg van een overgang naar de vervanging van stoffen die aanleiding geven tot bezorgdheid. Hetzelfde geldt voor de risico's van accidentele verontreiniging.4 De beheersing van deze nieuwe risico's, alsmede de beperking van meervoudige en herhaalde blootstelling aan HV's, is dan ook een belangrijk probleem zowel voor de volksgezondheid als het milieu. Het probleem van de HV's staat in Europa sinds 1999 onder de aandacht. Het vastleggen van een definitie heeft echter vertraging opgelopen door de verhouding tussen de betrokken politieke krachten, het gewicht van de uiteenlopende industrile en maatschappelijke belangen en ontbrekende wetenschappelijke gegevens. Hierdoor heeft ook de identificatie van stoffen die als zorgwekkend worden beschouwd, vertraging opgelopen, hetgeen ten koste gaat van de gezondheid van de Europeanen en hun Milieu. Bovendien vereist de tenuitvoerlegging van passende maatregelen voor risicobeheer nog steeds een harmonisatie van de bestaande wetgeving en analysemethoden, die volgens het tijdschema van de Europese Commissie nog vele jaren in beslag zal nemen. De uitvoering van aanvullende maatregelen op nationaal niveau is dan ook van essentieel belang om onze dagelijkse blootstelling aan HV's zo snel mogelijk te verminderen. In Belgi heeft een reflectie over de problematiek geleid tot de publicatie van een informatief rapport door de Senaat in maart 2018, en vervolgens tot de ontwikkeling van een nationaal actieplan voor HV's (NAPED) door deskundigen van de bevoegde administraties op federaal, gewestelijk en gemeenschapsniveau. Het heeft tot doel onze blootstelling aan HV's te verminderen en de gevolgen daarvan voor de gezondheid en het milieu te beperken. De goedkeuring van het NAPED is gepland voor de eerste helft van 2022. De uitvoering ervan zal derhalve medio 2022 beginnen en in 2026 eindigen. Het NAPED draait om 3 prioriteitsgebieden. De as "preventie" omvat bewustmakings- en opleidingsacties voor de verschillende doelgroepen (overheden, politici, belanghebbenden, bedrijven, het grote publiek). De as "regelgeving" omvat acties die gericht zijn op de versterking van het rechtskader op nationaal en/of Europees niveau, teneinde de aanwezigheid van HV's te verminderen en kwetsbare bevolkingsgroepen beter te beschermen. De as "wetenschappelijk onderzoek", ten slotte, heeft tot doel de studies over HV's voort te zetten en nieuwe geharmoniseerde identificatiemethoden op Europees niveau te bevorderen. 10 * zie woordenlijst Deze drie assen zijn complementair en mogen elkaar dus niet vervangen. In 2027 zal een eindevaluatie van de eerste versie van NAPED worden uitgevoerd. Vervolgens zal, indien nodig, een tweede versie worden opgesteld, met nieuwe acties die aan de veranderende context zijn aangepast. 11 * zie woordenlijst FAQ Waarom zijn HV's aanwezig in consumentenproducten en/of in onze omgeving? Sinds de Tweede Wereldoorlog zijn er in de industrie een groot aantal chemische stoffen geproduceerd en gebruikt. De eerste Europese wetgeving betreffende chemische producten dateert van 27 juni 1967. Het is echter pas sinds de jaren 1990 dat de Europese bevoegde autoriteiten een beoordeling eisen van de risico's verbonden aan chemische stoffen voor de menselijke gezondheid en het milieu. Sindsdien is een aantal wetten aangenomen om het bestaande regelgevingskader te versterken. Sommige hebben een algemeen werkingsspectrum (bijv. REACH*, CLP*-regelgeving), terwijl andere specifiek zijn voor een type product (bijv. gewasbeschermingsmiddelen en biociden, speelgoed, cosmetica, producten die in contact komen met voedsel, enz.). Al deze wetten voorzien in de beoordeling van chemische stoffen die op de Europese markt aanwezig zijn, geproduceerd of gemporteerd, bestaand of nieuw, volgens verschillende criteria. De beoordeling van het potentile HV-karakter van al deze stoffen is echter zeer tijdrovend, gezien het grote aantal stoffen dat al op de markt is en het aantal nieuwe stoffen dat elk jaar wordt ontwikkeld. Het grote aantal stoffen waarvan de eigenschappen nog moeten worden gecontroleerd, is derhalve ook verantwoordelijk voor het feit dat er niet-gedentificeerde HV's in producten aanwezig zijn. Waarom duurt het zo lang om chemicalin te identificeren die HV's zijn? De huidige definitie van HV's, aangenomen door de Europese Unie, is complex en vereist dat een causaal verband moet worden aangetoond tussen blootstelling aan een potentile HV-stof en de effecten ervan op de gezondheid en/of het milieu. De wetenschappelijke studies die nodig zijn om dit oorzakelijk verband vast te stellen, nemen tijd in beslag. Het proces van het beoordelen van een chemische stof duurt daarom vaak meerdere jaren omdat deze informatie vaak ontbreekt. Bovendien is de huidige wetgeving niet geharmoniseerd en omvatten velen de HV's niet (in tegenstelling tot CMR's). Daarom is het nu noodzakelijk om deze verschillende wetten te herzien om het beoordelingsproces te harmoniseren, ongeacht het type product in kwestie. Aan de andere kant worden de beoordelingen die nu worden uitgevoerd, product per product gemaakt. De Europese autoriteiten onderzoeken daarom de mogelijkheid om beoordelingen per stoffamilie uit te voeren om de procedure te versnellen. Ten slotte zijn er momenteel weinig en beperkt gevalideerde testmethoden om HV's te identificeren. Er zullen dus nieuwe methoden moeten worden ontwikkeld. Waarom zijn gedentificeerde HV's momenteel niet verboden? Regelgevende maatregelen zoals verboden of beperkingen worden voornamelijk genomen door de bevoegde Europese autoriteiten (bijvoorbeeld via de REACH*-verordening) en vergen een lange periode van onderhandelingen tussen de lidstaten en de belanghebbenden. Het gebruik van bepaalde HV's, zoals bisfenol A of bepaalde ftalaten, is verboden of beperkt in bepaalde artikelen (bijv. artikelen bedoeld voor kinderen tussen 0 en 3 jaar, thermisch papier, enz.), en er zijn ook migratielimieten toegepast op materialen van kunststof en artikelen die bestemd zijn om in aanraking te komen met levensmiddelen. Er zijn ook drempels vastgesteld voor water dat bestemd is voor menselijke consumptie. Er wordt momenteel gedebatteerd over andere maatregelen, met name met betrekking tot de beperking van sommige PFAS. Desalniettemin moeten deze maatregelen absoluut vergezeld gaan van een vervanging 12 * zie woordenlijst van de beschuldigde HV's door veilige alternatieven om onze blootstelling aan schadelijke stoffen te verminderen of het risico te lopen de uitgangssituatie te verlengen of zelfs te verergeren. Daarentegen omvat de wetgeving inzake gewasbeschermingsmiddelen en biociden al HV's. Meer uitleg daarover vindt u hieronder. Waarom worden er niet meer acties gepland rond pesticiden (= gewasbeschermingsmiddelen + biociden)? De wetgeving inzake gewasbeschermingsmiddelen en biociden omvat al HV's. Dus wanneer een gewasbeschermingsmiddel of een biocide na de beoordeling wordt gedentificeerd als een HV, mag het niet op de Europese markt worden gebruikt. Daarnaast is er een nationaal actieplan specifiek gericht op pesticiden: het NAPAN.5 Dit bundelt de acties die op federaal en gewestelijk niveau werden ontwikkeld rond het duurzaam gebruik van pesticiden. Er wordt momenteel een openbare raadpleging georganiseerd over het volgende NAPAN. Wat betekent het vervangen van HV's door alternatieven? Wanneer het gebruik van bepaalde HV's voor bepaalde toepassingen verboden of beperkt is, gebruikt de industrile sector vervolgens een andere chemische stof met vergelijkbare eigenschappen ter vervanging van de stof die niet langer kan worden gebruikt. Het is soms een stof van dezelfde familie. Sommige gedentificeerde HV's zouden daarom kunnen worden vervangen door potentile HV's waarvan de beoordeling nog niet is afgerond. Dit wordt een "ongelukkige vervanging" genoemd. De bevoegde autoriteiten moedigen daarom aan om chemische stoffen die als potentieel gevaarlijk worden beschouwd te vervangen door veilige alternatieven die geen effect hebben op de menselijke gezondheid en/of het milieu. Waarom is dit actieplan niet ambitieuzer qua acties of doelstellingen? Deze eerste versie van NAPED heeft tot doel de noodzakelijke basis te leggen voor de eventuele ontwikkeling van toekomstige acties in volgende versies van het plan. Bovendien moeten we rekening houden met een waarschijnlijke evolutie van de Europese en internationale context in de komende jaren. NAPED streeft ernaar acties te ontwikkelen die een aanvulling vormen op de acties die op deze besluitvormingsniveaus worden ondernomen. Daarnaast loopt de eerste NAPED eind 2026 af. De in deze eerste versie opgenomen acties en doelstellingen moeten dan ook binnen de gestelde tijdsplanning haalbaar zijn. Ten slotte vereist de uitvoering van de acties opgenomen in het NAPED de bijdrage van een substantieel budget. Op dit moment is het echter moeilijk te voorspellen welke budgetten er de komende jaren beschikbaar zullen zijn gezien de huidige economische situatie. Waarom is er geen specifieke etikettering voor HV's op consumentenproducten die ze bevatten? Allereerst is de etikettering van consumentenproducten op Europees niveau geregeld. Een eventuele wijziging van de etikettering is pas mogelijk als de CLP-verordening is gewijzigd om HV's op te nemen. Het overleg over de herziening van deze verordening is begonnen en zou in 2023 moeten zijn afgerond. Bovendien zijn er nog steeds weinig HV's gedentificeerd. Een toename van hun aantal zou kunnen bijdragen aan het benvloeden van een debat over het onderwerp. Ten slotte zou het toevoegen van een waarschuwing aan consumentenproducten die gedentificeerde HV's bevatten niet betekenen dat niet- 13 * zie woordenlijst gelabelde producten geen potentile HV's bevatten. Het gebruik van dergelijke etikettering moet daarom duidelijk worden uitgelegd om de consument niet te misleiden. Waarom is er door de autoriteiten niet meer gecommuniceerd rond de openbare raadpleging van NAPED? De FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu heeft tal van communicatiekanalen gebruikt om de informatieverspreiding te maximaliseren: officile kanalen (publicatie in het Belgisch Staatsblad en op de website van de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu), gebruik van sociale netwerken (Facebook, Twitter, LinkedIn), het delen van informatie op de site van verschillende stakeholders (MLOZ, Rseau Ide, Espace Environment, Ecoconso, Apotheek.be, DETIC, Kom op tegen kanker). Kunnen we de wetenschappelijke onafhankelijkheid garanderen van onderzoeksteams die werken aan projecten die gericht zijn op HV's en die door NAPED zullen worden gefinancierd? De wetenschappelijke onderzoeksstructuren die werken aan projecten die gericht zijn op HV's en die via NAPED zullen worden gefinancierd, zullen worden geselecteerd op basis van verschillende criteria, waaronder hun onafhankelijkheid ten opzichte van de andere belanghebbenden die bij het actieplan zijn betrokken. Wat betekent NEHAP3? Wat is de rol van NEHAP3 als copiloot van bepaalde acties? NEHAP is het Nationale Actieplan voor Milieu en Gezondheid, gecordineerd door vertegenwoordigers van de Federale Staat, de Gewesten en de Gemeenschappen.6 Een derde versie van dit nationale actieplan (NEHAP3) is momenteel in voorbereiding. De cordinatie van NAPED zal gebeuren door de NAPED TF, waarvan de stuurgroep zal ook bestaan uit vertegenwoordigers van de Federale Staat, de Gewesten en de Gemeenschappen. De betrokkenheid van de verschillende competentieniveaus is essentieel om een redundantie van de geplande acties te vermijden, gezien de splitsing van bevoegdheden rond het thema HV's. Sommige acties zullen daarom ook in het volgende NEHAP3-actieplan worden meegenomen. 14 * zie woordenlijst I- DE WETENSCHAPPELIJKE CONTEXT A. Hormoonverstoorders 1. Het endocriene systeem Het endocrien systeem* bestaat uit een geheel van klieren die verantwoordelijk zijn voor de synthese* en de afscheiding van hormonen* in de bloedsomloop. Zij werken op afstand en in cascade door via receptoren een boodschap over te brengen aan doelorganen.1,7,8 De hormoon*-receptor interactie kan worden vergeleken met een systeem van sleutels (hormoon*) en sloten (receptor). Het endocriene systeem* wordt stroomopwaarts gecordineerd door twee klieren, de hypofyse en de hypothalamus, die zich beide in de hersenen bevinden. Zij reguleren de andere klieren van het endocriene systeem*, waaronder de schildklier, de bijschildklieren, de alvleesklier, de bijnieren, de eierstokken en de testikels, die hormonen* afgeven.1,7,8 2. Definitie Volgens de definitie van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) is "een hormoonverstoorder een exogene stof of mengeling, die de werking van het endocriene systeem (hormoonproductie) wijzigt en daardoor uiteindelijk resulteert in negatieve effecten op de gezondheid bij een intact lichaam, het nageslacht of de (sub)populaties".1,7 Een HV is dus: - een chemische stof of een mengsel van chemische stoffen (van natuurlijke of kunstmatige oorsprong), - die niet endogeen* is, - die de werking van het endocriene systeem* verstoort, - die nadelige gevolgen heeft voor de gezondheid van een blootgestelde organisme en/of zijn of haar nakomelingen, als gevolg van deze verstoring. Een groot aantal chemische stoffen (tussen 1.000 en 10.000) wordt er ook van verdacht "potentile" HV's te zijn, na de publicatie van wetenschappelijke studies waarin het mogelijke verband tussen de blootstelling van organismen aan deze stoffen, een verstoring van het endocriene systeem en de ontwikkeling van schadelijke gezondheidseffecten wordt onderzocht. In sommige studies wordt ook getracht het werkingswijze van deze potentile of vermoedelijke HV's vast te stellen.1,7-9 3. Werkingsmechanismen De HV's werken in op het endocriene systeem*, dat bestaat uit klieren die verantwoordelijk zijn voor de afscheiding van hormonen* in de bloedbaan. Ze kunnen de werking ervan op verschillende manieren verstoren: - door in te grijpen op hormoonreceptoren (kern- of membraanreceptoren), door een agonistisch* of antagonistisch* effect uit te oefenen.8 15 * zie woordenlijst - door te interfereren met de levering van hormonen* aan hun receptoren: interferentie in het transport (transporteiwitten in het bloed, eiwitten voor plaatselijk transport...)8 interferentie met metabolische processen (die de synthese* of het katabolisme* van hormonen* benvloeden)8 - door het veroorzaken van epigenetische modificaties* (bijv. posttranslationele modificaties van histonen*, DNA-methylering, histon*-varianten), die de chromatinestructuur en de genexpressie benvloeden.8 4. Toxiciteitsmechanismen De toxiciteit van een stof is de capaciteit ervan om schadelijke biologische effecten te veroorzaken in een levend organisme dat eraan wordt blootgesteld.10 De conventionele toxicologie is gebaseerd op het idee dat de dosis bepaalt of een stof al dan niet schadelijke effecten veroorzaakt (monotone dosis-respons*).8 Acute (kortdurende) toxiciteit komt overeen met de schadelijke effecten die optreden na een eenmalige blootstelling of gedurende enkele uren/enkele dagen. Chronische (langdurige) toxiciteit verwijst naar schadelijke effecten die optreden na herhaalde, langdurige blootstelling aan een lage concentratie van een stof.10 In het geval van HV's zou continue blootstelling aan stoffen die alomtegenwoordig zouden zijn in onze omgeving daarom leiden tot chronische toxiciteit. Het effect van HV's is echter niet altijd dosisafhankelijk voor sommige eindpunten (niet-monotone dosis-respons*).8 Soms kunnen er zelfs contra-intutieve effecten zijn (een aanzienlijk effect bij lage doses en een geringer effect bij hogere doses).1,8 Bovendien, kan blootstelling tijdens kritieke perioden van de ontwikkeling leiden tot onomkeerbare schadelijke effecten op bepaalde organen.1,7,8 Ten slotte wordt het lichaam vaak blootgesteld aan cocktails van HV's, wat kan leiden tot verschillende mogelijke effecten: - additief effect: de schadelijke effecten stapelen zich op.1,8 - synergisme: de combinatie van stoffen heeft een vermenigvuldigingseffect.1,8 - potentiring: n stof alleen is niet werkzaam, maar veroorzaakt een effect in de aanwezigheid van n of meer andere stoffen.1,8 - antagonisme: bij blootstelling aan verschillende chemicalin neutraliseert het ene product de schadelijke effecten van het andere.1,8 Daarnaast bevatten HV's ook chemische stoffen die voor een organisme moeilijk te elimineren zijn (bioaccumulatie). Ten slotte veroorzaken sommige HV's epigenetische modificaties*, die kunnen leiden tot transgenerationele effecten*. Het epigenetische effect van diethylstilbestrol (DES) houdt bijvoorbeeld drie generaties aan.1,8 Met al deze criteria moet derhalve rekening worden gehouden bij de uitvoering van risicoanalyses voor vermoedelijke HV's, aangezien er op Europees niveau nog geen consensus bestaat over de wijze waarop deze risicoanalyses moeten worden uitgevoerd.11-13 16 * zie woordenlijst B. Blootstelling aan HV's 1. Blootstellingsvectoren Tegenwoordig is het moeilijk om blootstelling aan HV's te vermijden. Deze stoffen kunnen inderdaad aanwezig zijn: - in alledaagse consumentenproducten (bijv. voedselverpakkingen, cosmetica, schoonmaakproducten, textiel, speelgoed, geneesmiddelen, medische hulpmiddelen, meubilair, keukengerei, verf, lijm, insecticiden...),1,7,8 - in levensmiddelen (bijv. migratie van chemische stoffen uit verpakkingen, residuen van hormonen* of geneesmiddelen in vlees, residuen van bestrijdingsmiddelen of zware metalen in vlees, vis, granen, fruit of groenten),1,7,8,14 - in het milieu (lucht, water, bodem en planten).1,7,8 2. Blootstellingswijzen Een organisme kan HV's op verschillende manieren absorberen: - door inademing (bijv. chemische arosolen, verven...),1,7,8 - door orale inname, door voedsel (bijv. door synthetische verpakkingen, inkten, lijmen, gerecycleerd papier en karton, lakken, HV's die van nature in bepaalde levensmiddelen voorkomen, levensmiddelenadditieven...), door gebruik van geneesmiddelen of door het zuigen op bepaalde voorwerpen (bijv. kinderen die speelgoed in hun mond stoppen of bodemdeeltjes),1,7,8 - door huidcontact (bijv. cosmetica en verzorgingsproducten, bouwmaterialen, textiel, antibacterile middelen, brandvertragers in matrassen, tapijten of kinderzitjes...),1,7,8 - door de bloedbaan (bijv. blootstelling van de foetus via de placenta van de moeder).1,7-9 3. Kritieke blootstellingsperioden en kwetsbare bevolkingsgroepen De toxiciteit van HV's is ook afhankelijk van de blootstellingsperiode aan deze stoffen. Kritieke periodes zijn alle fasen waarin hormonen* in het bijzonder betrokken zijn bij de ontwikkeling van een organisme, met name de prenatale periode.7,8 Bij dieren, behoren drachtige wijfjes, foetussen en zich ontwikkelende jongen tot de kwetsbare organismen.7,8 Bij de mens, behoren zwangere vrouwen en ongeboren kinderen tot de meest kwetsbare individuen, net als baby's in de vroege postnatale periode en jonge kinderen. Jongeren zijn ook een kwetsbare groep in de pubertijd.1,7-9 Daarnaast behoren ook mensen met een genetische aanleg om bepaalde vormen van kanker te ontwikkelen en patinten die lijden aan een hormoonafhankelijke pathologie tot kwetsbare populaties (bijv. kankerpatinten die worden behandeld met chemotherapie en/of hormoontherapie).15 17 * zie woordenlijst Daarnaast kunnen bepaalde bevolkingsgroepen kwetsbaar zijn omwille van het verhoogd risico op blootstelling aan chemische stoffen, bijvoorbeeld door in bepaalde gebieden te wonen met een hoge concentratie aan verontreinigende stoffen (hotspots).1,16,17 Ten slotte is ook bij de mens een correlatie aangetoond tussen een lage (socio-economische) levensstandaard en een hoge blootstelling aan chemicalin, op professioneel of nietprofessioneel niveau.18-22 Precaire bevolkingsgroepen vormen dus een categorie van de bevolking die bijzonder vatbaar is voor regelmatige blootstelling aan HV's.1,8 Dit is echter niet altijd het geval, zoals blijkt uit sommige resultaten van de door het Vlaamse Gewest uitgevoerde campagnes voor menselijke biomonitoring.23 C. Effecten van HV's op de gezondheid en het leefmilieu 1. Effecten op de gezondheid Hoewel de oorzaak van bepaalde ziekten vaak multifactorieel is, zijn er steeds meer aanwijzingen dat de absorptie van HV's door ons lichaam effecten heeft op : - Het voortplantingssysteem: genitale misvormingen, cryptorchisme* bij pasgeborenen, puberteitsstoornissen, slechte kwaliteit van het sperma, laag androgenen* gehalte, teelbalof prostaatkanker, baarmoederfibromen*, endometriose*, goedaardige borstproblemen (cysten), borst- of baarmoederhalskanker, vruchtbaarheidsproblemen.1,7,8 - Het immuunsysteem: verstoringen van het immuunsysteem, auto-immuunziekten, kanker.1,7,8 - Het cardiopulmonale systeem: hypertensie, beroerte, astma.1,7,8 - Het zenuwstelsel: verminderd Intelligentiequotint (IQ), cognitieve problemen, autisme, Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD), mentale aandoeningen, ziekte van Alzheimer, ziekte van Parkinson.1,7-9,13,24 - De groei.1,7,8 - Het metabolisme: obesitas, diabetes type 2.1,7,8 - De schildklier: schildklierafwijkingen.1,7,8 Wetenschappers hebben het effect van HV's op de volksgezondheid in Europa beoordeeld: de geschatte kost ligt tussen 150 en 200 miljard euro per jaar, maar een meer nauwkeurige raming is vereist.1,2,25-30 Deze kosten zijn niettemin reel en moeten op dezelfde wijze in aanmerking worden genomen als de indicatoren die het Bruto Binnenlands Product aanvullen. Het merendeel van de gezondheidskosten is naar schatting het gevolg van blootstelling aan pesticiden.27 In Belgi, wordt de schade geraamd op 4,4 miljard euro per jaar.28 De belangrijkste pathologien die door blootstelling aan HV's worden veroorzaakt, zijn problemen met de ontwikkeling van de hersenen, autisme, obesitas, diabetes en kanker.28 18 * zie woordenlijst 2. Effecten op het leefmilieu Ecotoxicologie bestudeert de wijzen van blootstelling van het milieu aan toxische agentia (lozingen, verontreiniging, accidentele vervuiling, enz.), evenals hun potentile effecten (effecten op populaties, gemeenschappen of ecosystemen, van de expressie van genen tot de gezondheid van het individu).31 Talrijke chemische stoffen voor huishoudelijk, industrieel of landbouwkundig gebruik kunnen gevolgen hebben voor het milieu, zoals stoffen die in cosmetica worden gebruikt, stoffen die in diervoeder worden gebruikt om de spiermassa te vergroten, fyto-oestrogenen*, Persistente Organische Polluenten (POP's), geneesmiddelen voor menselijk of diergeneeskundig gebruik, gewasbeschermingsmiddelen, biociden...32,33 Het voorkomen van HV's in bepaalde milieumatrices (lucht, water, bodem, slib van RioolWaterZuiveringsInstallaties (RWZI's) is ook aangetoond.32,33 De bodem wordt verontreinigd door het gebruik van bestrijdingsmiddelen, meststoffen en slib, door de neerslag van verontreinigende emissies in de lucht en door vuilstortplaatsen, terwijl het oppervlakte- en grondwater worden verontreinigd door bestrijdingsmiddelen, koolwaterstoffen en arosolen. Ten slotte zijn bepaalde chemische residuen aanwezig in huishoudelijk, industrieel en stedelijk afvalwater en vormen een belangrijke bron van milieuverontreiniging.32,33 Aan de andere kant zijn de HV's in het milieu reeds doorgedrongen tot de natuurlijke habitat van in het wild levende dieren1,7,8. De blootstelling aan deze stoffen heeft effecten op functies die cruciaal zijn voor de gezondheid en de overleving van vele soorten (ongewervelde dieren, vissen, amfibien, reptielen, vogels en zoogdieren): groei, ontwikkeling, voortplanting...8 Zo werden de volgende effecten gedetecteerd: - verminderde vruchtbaarheid, ontwikkeling en/of geslachtsverandering bij mannelijke vissen die zijn blootgesteld aan effluenten van afvalwaterzuiveringsinstallaties of papierfabrieken8, - - voortplantingsstoornissen en schildklierproblemen bij bepaalde aan POP's blootgestelde reptielen (alligators, schildpadden, enz.), met als gevolg een aanzienlijke afname van het aantal individuen8, - misvormingen in de voortplanting en verminderde voortplantingsprestaties in verband met de blootstelling aan PolyChloorBifenylen (PCB's) en gechloreerde koolwaterstoffen bij verscheidene vogelsoorten8, - - voortplantingsproblemen, schildklierafwijkingen en/of een daling van het schildklierhormoon bij bepaalde populaties zoogdieren (walvisachtigen, zeehonden, enz.) die in met POP's verontreinigde gebieden leven.8 19 * zie woordenlijst II- HET REGELGEVEND EN NIET-REGELGEVEND KADER A. Op Europees niveau 1. De regulering van chemische stoffen Chemische stoffen worden in Europa door verschillende wetgevingen gereguleerd, zoals : - de REACH*-verordening nr. 1907/2006 betreffende de registratie en beoordeling van en de autorisatie en beperkingen ten aanzien van chemische stoffen.34 Deze verordening, die op 1 juni 2007 in werking is getreden, geeft producenten en importeurs van chemische stoffen de verantwoordelijkheid om informatie te verstrekken over de eigenschappen van deze stoffen, met inbegrip van de risico's bij gebruik, voordat zij op de Europese markt kunnen worden toegelaten.1 - de CLP*-verordening nr. 1272/2008 betreffende de indeling, etikettering en verpakking van stoffen en mengsels.35,36 Deze verordening, die op 20 januari 2009 in werking is getreden, introduceert het wereldwijd geharmoniseerd systeem voor de indeling en etikettering van chemische stoffen (Globally Harmonised System of Classification and Labelling of Chemicals, GHS) in Europa. - de Verordening nr. 1107/2009 betreffende gewasbeschermingsmiddelen (PPP's).37 - de Verordening nr. 528/2012 betreffende biociden.38 - de Richtlijn 2009/48/EC betreffende de veiligheid van speelgoed.39 - de Verordening nr. 1223/2009 betreffende cosmetische producten.40 - de Verordening nr. 10/2011 betreffende materialen en voorwerpen van kunststof, bestemd om met levensmiddelen in aanraking te komen (food contact materials).41 - de Verordening nr. 1935/2004 betreffende materialen en voorwerpen bestemd om met levensmiddelen in aanraking te komen (food contact materials).42 - de Verordening nr. 2023/2006 inzake goede fabricagepraktijken voor materialen en voorwerpen bestemd om met levensmiddelen in contact te komen.43 - de Verordening nr. 1333/2008 betreffende levensmiddelenadditieven.44 - de Verordening nr. 2017/745 betreffende medische hulpmiddelen en de regels voor geneesmiddelen voor menselijk en diergeneeskundig gebruik.45-47 - de Kaderrichtlijn water 2000/60/EC, de richtlijn 2008/105/EC en de richtlijn 2013/39/EU betreffende milieukwaliteitsnormen op het gebied van water en aquatische milieus.48-50 - de Richtlijn (EU) 2020/2184 betreffende de kwaliteit van voor menselijke consumptie bestemd water.51 - de Kaderrichtlijn afvalstoffen 2008/98/EC.52 - de Richtlijn 2001/95/EC inzake algemene productveiligheid.53 20 * zie woordenlijst 2. Europese strategie rond de HV's Op 17 december 1999 heeft de Europese Unie (EU) een eerste communautaire strategie voor het Europees Parlement goedgekeurd, waarin verschillende prioriteiten worden vastgesteld: bewustmaking van het publiek, verder onderzoek, de noodzaak van politieke actie en internationale cordinatie (COM (1999) 706).54 In 2011 werd de productie en verkoop van babyflessen gemaakt van polycarbonaat van BisfenolA in de EU verboden. In 2013 verbood Belgi de productie en verkoop van producten die Bisfenol-A bevatten voor kinderen jonger dan 3 jaar. Op 15 juni 2016 heeft de Europese Commissie een mededeling gepubliceerd met een voorstel voor de vaststelling van wetenschappelijke criteria voor de bepaling van de HV's in PPP's en Biociden.55 Na een uitgebreid debat met belanghebbenden en deskundigen heeft de Europese Commissie een nieuw voorstel geformuleerd dat in december 2017 door de vertegenwoordigers van de Lidstaten is goedgekeurd.56 In 2017 werd er een nieuwe strategie aangekondigd door de Europese Commissie. Op 7 november 2018 publiceerde de Commissie een mededeling, getiteld "Towards a comprehensive European Union framework on Endocrine Disruptors" (COM(2018) 734).57 Binnen dit kader werd de bestaande Europese wetgeving geanalyseerd om de samenhang met HV's vast te stellen, mogelijke overlapping of juridische lacunes op te sporen en de algemene gevolgen voor de gezondheid en het milieu te beoordelen ("Fitness Check on Endocrine Disruptors").58,59 Het verslag van deze analyse is in oktober 2020 gepubliceerd en concludeert dat regelgeving op Europees niveau moet worden bevorderd.12 Het Europees Parlement heeft de voorbije jaren ook veel aandacht besteed aan het thema rond HV's. In de resolutie over `een alomvattend EU-kader voor HV's' van 18 april 2019 wordt opgeroepen om de blootstelling aan HV's in de EU te verminderen.60 De Europese Commissie werd onder meer verzocht om tegen juni 2020 een horizontale definitie op te stellen voor vermeende HV's en voor bekende en veronderstelde HV's, op basis van de definitie van de WHO, alsook om specifieke bepalingen betreffende HV's die vergelijkbaar zijn met de bepalingen betreffende kankerverwekkende, mutagene en reprotoxische (CMR)-stoffen op te nemen in de wetgevingen rond cosmetische producten, veiligheid van speelgoed en food contact materials. De vraag naar een omvattend EU-kader werd ook werden opnieuw bevestigd in een resolutie over de `Strategie voor duurzaam gebruik voor duurzame stoffen' in juli 2020.61 3. Identificatie van HV's 4-(1,1,3,3-tetramethylbutyl)fenol was de eerste HV die in december 2011 werd gedentificeerd als een Substance of Very High Concern (SVHC)*, volgens de REACH*-verordening.34 Sindsdien zijn er veel stoffen als vermoedelijke en/of gedentificeerde SVHC toegevoegd. In juni 2020, hebben verschillende Europese landen (Belgi, Denemarken, Spanje, Frankrijk, Nederland en Zweden) een gezamenlijke website gelanceerd (edlists.org) met een lijst van alle gedentificeerde of vermoedelijke HV's in de EU.62 Deze lijst wordt regelmatig bijgewerkt met de resultaten van lopende of geplande evaluaties. 21 * zie woordenlijst Op 15 mei 2022, heeft de evaluatie van verdachte stoffen geleid tot de identificatie van 106 HV's in Europa waarvan is aangetoond dat ze gevolgen kunnen hebben voor de gezondheid en/of het milieu (lijst I).62 Onder meer de volgende stoffen zijn gedentificeerd: - veel fenolen, waaronder Bisfenol-A (CAS 80-05-7), Bisfenol-B (CAS 77-40-7) en Fenol, dodecyl-, vertakt (CAS 121158-58-5), onder REACH* - bepaalde ftalaten, onder REACH*: Benzylbutylftalaat (BBP) (CAS 85-68-7), DiEthylHexylftalaat (DEHP) (CAS 117-81-7), Dibutylftalaat (DBP) (CAS 84-74-2), Dicyclohexylftalaat (DCHP) (CAS 84-61-7) en DiIsoButylftalaat (DIBP) (CAS 84-69-5) - 3-benzylidene camphor (CAS 15087-24-8), onder REACH* - Butylparaben (CAS 94-26-8), onder REACH* - Polyethylene glycol p-(1,1,3,3-tetramethylbutyl)phenyl ether (CAS 9002-93-1), onder REACH* - Tris(nonylphenyl) phosphite (CAS 26523-78-4), onder REACH* - Cholecalciferol (CAS 67-97-0), als een biocide - Mancozeb, als een PPP - ... 82 stoffen worden gevalueerd (of opnieuw beoordeeld) in het kader van REACH*-, Biociden-, PPP's-, Cosmetica-, Food contact materials-verordeningen (lijst II). 4. Een verontrustend voorbeeld: de per- en polyfluoralkylverbindingen (PFAS) De term "PFAS" is een brede, algemene, niet-specifieke term, die niet aangeeft of een verbinding al dan niet schadelijk is, maar alleen meedeelt dat de onder deze term vallende verbindingen dezelfde eigenschap hebben omdat zij een volledig gefluoreerd methyl- of methyleenkoolgedeelte hebben.63 PFAS vormen een chemische klasse met uiteenlopende moleculaire structuren en fysische, chemische en biologische eigenschappen. Daarom wordt sterk aanbevolen die diversiteit naar behoren te onderkennen en op een duidelijke, specifieke en beschrijvende manier over PFAS te communiceren.63 PFAS worden vaak gebruikt voor hun fysisch-chemische eigenschappen (bijv. kleefwerend, vlamvertragend, water- en vetafstotend ...) in alledaagse consumentenproducten en industrile processen. Bovendien kunnen sommige PFAS zeer mobiel en oplosbaar zijn in water en zich snel verspreiden in de omgeving waar ze zeer persistent zijn.64 Bovendien zijn de meeste PFAS nietafbreekbaar of worden ze omgezet in afbraakproducten die zelf als PFAS worden beschouwd. Ten slotte wordt vermoed dat sommige PFAS HV's zijn.65 Wetenschappelijke studies hebben een vervuiling van bepaalde milieumatrices door sommige PFAS (lucht66, water67 en bodem68,69) aangetoond, wat leidt tot een grotere blootstelling van planten70, dieren71,72 en de menselijke bevolking73,74 aan deze stoffen, en derhalve tot mogelijk schadelijke effecten op de gezondheid en het milieu. 22 * zie woordenlijst Sinds 2009 zijn sommige PFAS zoals PerFluorOctaanSulfonzuur (PFOS), PerFluorOctaanzuur (PFOA) en zijn derivaten opgenomen in het internationale Verdrag van Stockholm om het gebruik ervan uit te bannen.75,76 PFOS is in de EU al meer dan tien jaar aan beperkingen onderworpen op grond van de Verordening 850/2004 inzake POP's, en PFOA is verboden sinds 4 juli 2020.77-79 Beperkingen op het gebruik van andere PFAS worden momenteel door ECHA overwogen.80 Tot slot voorziet de Drinkwaterrichtlijn 2020/2184, die op 12 januari 2021 in werking is getreden,51 in een limiet van 0,5 g/l voor alle PFAS en heeft de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) in september 2020 een nieuwe veiligheidsdrempel voor PFAS vastgesteld (4,4 ng per kg lichaamsgewicht per week).80 Deze limieten kunnen echter niet de totale afwezigheid van toxiciteit garanderen. 5. Lopende Europese projecten op het gebied van chemicalin Er worden verschillende Europese projecten in verband met chemische stoffen ontwikkeld, zoals de Green Deal81, de European Cluster to Improve Identification of Endocrine Disruptors (EURION) cluster82 of het onderzoeksproject getiteld "Partnership for the Assessment of Risk from Chemicals" (PARC).83,84 Deze projecten worden gevolgd door specifieke werkgroepen, zoals de subgroep voor HV's van de "Competent Authorities for REACH* and CLP*" (CARACAL)deskundigengroep.85 De Green Deal, of het groene pact voor Europa, heeft tot doel de EU-economie duurzaam te maken door de klimaat- en milieu-uitdagingen op alle beleidsterreinen om te zetten in kansen.81 Het bestaat uit talrijke deelprojecten, zoals de "Strategie voor duurzame chemische stoffen Naar een gifvrij milieu" (COM(2020) 667) (Chemical Strategy for Sustainability (CSS)), die tot doel heeft de verontreiniging tot nul terug te brengen voor een gifvrij milieu.86 Deze strategie voor duurzame chemische stoffen bevat een reeks acties die specifiek op de HV's betrekking hebben, zoals een herziening en harmonisatie van het regelgevingskader overwegen (bijv. mogelijke opname van criteria voor HV's in de CLP*- en REACH*-verordeningen...).86 De EURION-cluster omvat acht Europese onderzoeksprojecten die zijn gewijd aan de ontwikkeling van nieuwe testmethoden om de identificatie van HV's te verbeteren: athena, ERGO, SCREENED, edcmet, GOLIATH, OBERON, ENDpoiNTs en freia.82 De acht projecten zijn complementair. Naast deze projecten is PARC een 7-jarig onderzoeks- en innovatieprogramma dat door ANSES wordt gecordineerd en tot doel heeft de beoordeling en het beheer van chemische risico's op Europees niveau te ondersteunen.83,84 Nieuwe gegevens, kennis en methoden moeten helpen de huidige en toekomstige uitdagingen op het gebied van chemische veiligheid en de overgang naar een nieuwe generatie risicobeoordeling zullen vergemakkelijken om de gezondheid en het milieu beter te beschermen. De kwestie van HV's is sinds 1999 een bevoegdheid van de EU. Er is echter nog steeds geen gestandaardiseerde regelgeving op dit gebied, hoewel het dringend noodzakelijk wordt de blootstelling van de bevolking en het milieu aan HV's te verminderen. Er moet dus een reeks 23 * zie woordenlijst nationale acties worden opgezet, die parallel lopen met hetgeen op Europees niveau is/wordt verwezenlijkt, en aldus voor complementariteit zorgen. B. Op nationaal niveau 1. Historiek van de regelgevende maatregelen inzake chemische producten en HV's Op 3 april 2003 keurde Belgi een Nationaal Actieplan Leefmilieu-Gezondheid (NEHAP) goed in het kader van het Milieu- en Gezondheidsplan van de WHO.6,87 Deze biedt een uitgebreid kader voor leefmilieu- en gezondheidsacties op alle institutionele niveaus. Het NEHAP is bedoeld als een toolbox voor gecordineerde actie. Het bevordert synergien op alle niveaus, tussen actoren, sectoren, thema's en beleid en weerspiegelt de verbintenissen die Belgi is aangegaan met de internationale gemeenschap.6 Op 23 maart 2018 keurde de Senaat in plenaire zitting een informatief rapport goed over "de noodzakelijke samenwerking tussen de federale overheid, de Gemeenschappen en de Gewesten inzake de preventie en de eliminatie van hormoonverstorende stoffen in de consumptie, met het oog op de bevordering van de volksgezondheid".1 Dit informatierapport bevat 72 aanbevelingen die rond 5 pijlers zijn opgebouwd : Sensibilisering, preventie, etikettering en labels Normering, beperking, verbod en economische regelgeving Wetenschappelijk onderzoek en opleiding Overleg en samenwerking Beleid Op 2 december 2019 keurden de ministers van Volksgezondheid en Milieu tijdens een Gezamenlijke Interministerile Conferentie over Leefmilieu en Gezondheid (GICLG) de ontwikkeling van een Nationaal Actieplan voor de HV's (NAPED) goed. Op 21 december 2020 hebben de ministers van Volksgezondheid en Milieu tijdens een GICLG hun goedkeuring gehecht aan de oprichting van een werkgroep "HV's", die onder de auspicin van het NEHAP6 is geplaatst en bestaat uit deskundigen van de verschillende bevoegde autoriteiten die bij het NAPED betrokken zijn, op federaal, regionaal en communautair niveau. Deze werkgroep wordt geleid door de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu (VVVL)88 en mede geleid door een deskundige van het Vlaams Gewest (VG).89 2. Federale acties Verscheidene federale meerjarenplannen bevatten of zullen acties bevatten die betrekking hebben op de blootstelling van de bevolking en/of het Milieu aan HV's : - Het Federaal Plan inzake Duurzame Ontwikkeling (FPDO), aangestuurd door het Federaal Instituut voor Duurzame Ontwikkeling (FRDO), onder toezicht van de Interdepartementale Commissie voor Duurzame Ontwikkeling (ICDO).90 Het FPDO bevat per cyclus van 5 jaar de 24 * zie woordenlijst acties en maatregelen die op federaal niveau moeten worden genomen om enerzijds te voldoen aan de internationale en Europese verplichtingen en anderzijds aan de doelstellingen van de federale langetermijnvisie op duurzame ontwikkeling. Deze acties worden uitgevoerd door de federale administraties en regelmatig gevalueerd door de Task Force Duurzame Ontwikkeling van het Federaal Planbureau.90 De laatste versie van de PFDD is op 1 oktober 2021 aangenomen. - Het voorontwerp van het Federale actieplan voor de Circulaire economie (2021-2024), aangestuurd door de FOD Economie en de FOD VVVL.91 Dit actieplan heeft tot doel de kansen te benutten die verbonden zijn aan de circulaire economie, de bestaande uitdagingen te overwinnen en de positie van Belgi op dit gebied te bepalen, alsook te anticiperen op de inspanningen die de Europese Commissie van Belgi zal eisen. - De toekomstige strategie inzake PFAS ter ondersteuning van het voorstel van de Europese Commissie om alle niet-essentile toepassingen van PFAS, ook in consumentenproducten, te beperken (gepland voor 2022-2024). Op 25 juni 2021 werd in de Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers een ontwerpresolutie ingediend.92 3. Gemengde acties (federaal, gewest en/of gemeenschap) Sommige meerjarenplannen zijn het resultaat van samenwerking tussen federale, gewestelijke en/of gemeenschapsoverheden, zoals : - Het toekomstige NEHAP3-plan, dat wordt uitgewerkt door de Nationale Cel LeefmilieuGezondheid, de instantie die de verschillende politieke niveaus van milieu en/of gezondheid in Belgi cordineert en informeert.6 Dit actieplan gaat in 2022 of 2023 van start. - Het Nationaal Actie Plan d'Action National (NAPAN) (2018-2022), omvat alle gecordineerde plannen inzake PPP's in Belgi. Het bestaande uit het federale programma en de programma's van de drie gewesten, dat tot doel heeft de risico's en effecten van PPP's te verminderen, in overeenstemming met de Europese Kaderrichtlijn 2009/128/EG.5 Het NAPAN wordt aangestuurd door de NAPAN Task Force, gemaakt en 2010, onder leiding van de Interministerile Conferentie over het Leefmilieu (ICL) die is uitgebreid tot alle andere bevoegdheden die door NAPAN worden behandeld (met name Gezondheid en Landbouw).93 De volgende versie van NAPAN wordt momenteel ontwikkeld. 4. Regionale acties Ook op regionaal niveau zijn tal van acties genomen om de blootstelling van het Milieu aan HV's te verminderen: - Het Environnement-Sant (ENVIeS) plan van de Waalse regering (2019-2023), dat tot doel heeft de milieurisico's voor de Gezondheid van de mens in Walloni te bestuderen en te 25 * zie woordenlijst beperken.94 Dit plan is onderverdeeld in 79 acties, waarvan er 5 betrekking hebben op de HV's. - De `Vlaamse strategie hormoonverstorende stoffen' die is onderverdeeld in 36 acties. Bovendien, werd in februari 2020 een actieplan over PFAS goedgekeurd.95 Dit plan wordt momenteel geactualiseerd wat er nog zou moeten toe leiden dat bestaande acties worden versterkt en diverse bijkomende acties worden toegevoegd. - De gewestelijk plannen voor Duurzame Ontwikkeling (GPDO), aangestuurd door het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (BHG), de Vlaamse regering en de Waalse regering.96 Deze zijn bedoeld om antwoorden te geven op bepaalde milieuvraagstukken, zoals de bestrijding van chemische verontreiniging. Zij bevatten ook regionale ambities voor de landbouw en de circulaire economie. - De Waterbeheersplannen, aangestuurd door het BHG, de Vlaamse regering en de Waalse regering. Het huidige Brussels plan (2016-2021) heeft een operationele component van acties die gericht zijn op vervuilende stoffen, waaronder de HV's.97-100 - Het Waalse plan voor afvalbeheer (PWD-R), waarin de nieuwe Waalse afvalstrategie wordt omschreven.101 Dit plan is gekoppeld aan de Europese kaderrichtlijn betreffende afvalstoffen52, en maakt ook deel uit van een federaal (productnormen) en regionaal kader met alle afvalwetgeving. Het omvat onder meer de optimalisering van de werking van de Recyparcs.101 - Regionale acties ten gunste van de Circulaire Economie, zoals die in Vlaanderen.102 26 * zie woordenlijst III- HET NAPED ACTIEPLAN Het eerste NAPED nationale actieplan zal van start gaan in 2022 en eindigen in december 2026. Vervolgens zal een evaluatie van het NAPED in 2027 worden uitgevoerd. Op basis van deze evaluatie kan worden beslist of een volgend NAPED moet worden opgemaakt. De doelstellingen van dit eerste NAPED zijn : - een globaal en coherent kader te creren voor de ontwikkeling van concrete en gecordineerde acties om de blootstelling aan HV's en hun gevolgen voor de Gezondheid en het Leefmilieu in Belgi te verminderen, - de zichtbaarheid van de door de bevoegde autoriteiten ondernomen acties voor het publiek en de belanghebbenden te vergroten, teneinde hun steun en vertrouwen te behouden. De prioritaire acties moeten doelstellingen hebben die binnen de gestelde termijn kunnen worden verwezenlijkt. Een beperking hierbij zal voortvloeien uit de vereiste tot het zich aanpassen aan de meerjarenplannen eerder vermeld, waarvan sommige doelstellingen gemeenschappelijk zijn. De genderdimensie* en kwetsbare groepen moet ook in rekening worden genomen in het kader van de verschillende acties, teneinde zowel op biologisch als op sociologisch niveau te bepalen welke bevolkingsgroepen het kwetsbaarst zijn en het meest risico lopen om aan HV's worden blootgesteld. Sommige acties kunnen ook worden bevorderd in het kader van lopende of in ontwikkeling zijnde Europese projecten: CARACAL-deskundigengroep (subgroep voor HV's), Green Deal81, CSS86, PARC84... A. De ontwikkeling van de NAPED De 72 aanbevelingen die in het informatierapport van de Senaat werden geformuleerd, dienden als basis voor de uitwerking van een aantal acties.1 De prioritering en selectie van de in het NAPED op te nemen acties is uitgevoerd in partnerschap met de verschillende stakeholders en bevoegde autoriteiten die betrokken zijn bij het onderwerp HV's, tijdens verschillende, gelijktijdig uitgevoerde raadplegingsfasen. Ook met de mening van het grote publiek is rekening gehouden tijdens een openbare raadplegingsfase van het project. 1. Raadpleging van de stakeholders en het grote publiek 1.1 Eerste raadpleging van de stakeholders (maart-mei 2020) Tijdens deze consultatiefase heeft de FOD VVVL contact opgenomen met de stakeholders waarvan hij de contactgegevens had, d.w.z. bijna honderd actoren (industrilen, nietgouvernementele organisaties (NGO's), verenigingen, beroepsacteurs, medische wereld, wetenschappelijke gemeenschap...). Deze stakeholders werd verzocht hun adviezen en suggesties te verzamelen over de acties die op nationaal niveau bij voorrang moeten worden uitgevoerd op basis van de 72 aanbevelingen van de Senaat.98-100,103-134 Niet alle relevante stakeholders werden door deze aanpak gecontacteerd. Daardoor ontbreken 27 * zie woordenlijst sommige stakeholders in de geraadpleegde groep. De stakeholders die hebben gereageerd en deelgenomen aan deze raadplegingsfase zijn vermeld in de volgende tabel. Sector Landbouw/Tuinbouw Leefmilieu Verbruik Familie Opleiding Industrie NGO's Waterkwaliteit Wetenschappelijk onderzoek Gezondheid Gezondheid (specialisten) Arbeid/Vakbonden Naam Boerenbond135 Fdration Wallonne de l'Agriculture (FWA)136 Prevent Agri137 Leefmilieu Brussel138 Commission Ornithologique de Watermael-Boitsfort (COWB)139 Espace Environnement ASBL140 Hainaut Analyses (HA)141 Fdration Inter-Environnement Wallonie (IEW) ASBL142 / Pepa Free143 Ecoconso ASBL144 Test Aankoop145 Gezinsbond146 Henallux147 Agoria148 HSEQ expert149 deTic150 Essenscia151 Fevia152 HEAL153 Health Care Without Harm154 PAN Europe155 / EDC-Free Europe156 Brusselse Maatschappij voor Waterbeheer (BMVW)157 VIVAQUA158 UAntwerpen159 KU Leuven160 Universit de Lige (ULg)161 Kom op tegen kanker162 Christelijke Mutualiteit163 Mutualits Libres-Onafhankelijke Ziekenfondsen (MLOZ)164 Socit Scientifique de Mdecine Gnrale (SSMG)165 ULg, Service de Neuropdiatrie161 ULg, Unit de Neuroendocrinologie161 Vlaamse Wetenschappelijke Vereniging voor Arbeidsgezondheidskunde (VWVA)166 Centre d'Education Populaire Andr Genot (CEPAG)167 Algemeen Christelijk Vakverbond (ACV)168 De belangrijkste doelstellingen van deze eerste raadplegingsfase waren: - het opstellen van een lijst van belanghebbenden die betrokken zijn bij het thema van de HV's, met als doel het structureren van een netwerk van actoren en deskundigen, 28 * zie woordenlijst - een overzicht geven van de acties die in Belgi reeds zijn uitgevoerd, of reeds in uitvoering zijn, - de standpunten van de stakeholders over de 72 aanbevelingen van de Senaat verzamelen, - een lijst opstellen van voorstellen voor acties die in het kader van het NAPED moeten worden ontwikkeld. 1.2 Openbare raadpleging (december 2021-februari 2022) Er werd ook een openbare raadpleging van 60 dagen georganiseerd over het ontwerp van NAPED, overeenkomstig de bepalingen van het Verdrag van Aarhus.169,170 Gezien het betrekkelijk technische karakter van het document, was deze raadpleging er hoofdzakelijk op gericht de kwaliteit van de voorgestelde acties te verbeteren. Door te reageren op de voorstellen van dit ontwerp van plan kreeg iedere burger de gelegenheid zich uit te spreken over de prioriteiten en de middelen die zijn vastgesteld om een antwoord te bieden op de uitdagingen waarvoor onze samenleving zich geplaatst ziet met betrekking tot de HV's. Daarnaast zijn ook de volgende adviesorganen uitgenodigd om deel te nemen aan de openbare raadpleging: - de Raden en Regeringen van de Gewesten en Gemeenschappen, - de Commissie Gezondheid en Gelijke kansen,171 - de Hoge Gezondheidsraad,172 - de Adviesraad, die moet zorgen voor transparantie en overleg tussen alle partijen bij het opstellen van de levensmiddelenwetgeving en het oplossen van eventuele problemen in verband met voedingsmiddelen en andere consumentenproducten (Wet van 24 januari 1977),173 - de Adviesraad van het NAPAN.5 Het NAPED-ontwerp is gewijzigd om rekening te houden met de verschillende opmerkingen die tijdens deze raadpleging zijn ontvangen. Er zijn onder meer nieuwe rubrieken in het document opgenomen (samenvatting, FAQ). 2. Raadpleging van de bevoegde autoriteiten 2.1 Eerste raadplegingen De raadpleging van de bevoegde autoriteiten is in 2019 van start gegaan, via verschillende werkgroepen: - het NEHAP-secretariaat6: begin 2019, - de Nationale Cel Leefmilieu-Gezondheid6: 27 juni 2019, - de subgroep "ED" van het Cordinatiecomit Internationaal Milieubeleid (CCIM)174: juliseptember 2019, - de NEHAP3-werkgroep6: 26 augustus 2019, 27 januari 2020 en 29 juni 2020. 29 * zie woordenlijst De verschillende raadplegingsfasen hebben ons in staat gesteld de balans op te maken van de huidige situatie in Belgi en meningen en suggesties te verzamelen over de prioritaire acties die moeten worden ondernomen, op basis van de 72 aanbevelingen van de Senaat. Er is een voorbereidend werkdocument opgesteld dat in juli 2020 is voorgelegd aan de bevoegde overheidsdiensten op federaal, regionaal en gemeenschapsniveau, alsook aan de Nationale Cel Leefmilieu-Gezondheid, teneinde hun advies in te winnen over de mogelijkheid om de voorgestelde prioritaire acties uit te voeren (financile en menselijke kosten, partnerschappen), alsook over de mogelijke integratie ervan in andere nationale meerjarenplannen (NEHAP3, FPDO...). De opmerkingen werden in september-oktober 2020 ontvangen en tijdens een vergadering besproken. Een van de prioritaire verzoeken was de oprichting van een werkgroep die zich specifiek zou bezighouden met de ontwikkeling van het NAPED. 2.2 Werkgroep "HV's" Zoals eerder vermeld, hebben de ministers van Volksgezondheid en Leefmilieu in december 2020 de oprichting goedgekeurd van een werkgroep "HV's", die wordt geleid door de FOD VVVL88 en mede wordt geleid door Vlaanderen.89 Deze werkgroep is samengesteld uit deskundigen die in januari 2021 zijn voorgedragen door de volgende entiteiten: - FOD VVVL: DG Dier, Plant en Voeding (DGAPF) en DG Leefmilieu (DGEM)88 - FOD Economie175 - FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (WASO)176 - Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten (FAGG)177 - Federaal agentschap voor beroepsrisico's (FEDRIS)178 - Sciensano179 - POD Maatschappelijke Integratie (POD MI)180 - Vlaanderen: Departement Omgeving (dOMG)181 - Waals Gewest (WG): Service Public de Wallonie (SPW)182 - Leefmilieu Brussel138 - Deutschsprachige Gemeinschaft183 - Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie (GGC)184 - Agence wallonne pour une Vie de Qualit (AVIQ)185 - Agentschap Zorg en Gezondheid (AZG)186 - Office de la Naissance et de l'Enfance (ONE)187 De doelstellingen van deze werkgroep waren het afronden van de ontwikkeling van het NAPED: selectie en formulering van acties (tijdschema, begroting, verantwoordelijke administratie, partners...); mandaat en samenstelling van de verschillende comits die uiteindelijk het NAPED zullen opvolgen; monitoring- en evaluatie-instrumenten..., rekening houdend met de regelgevingskaders en de bestaande nationale actieplannen.89 De maandelijkse vergaderingen vonden plaats van februari tot september 2021 en leidden tot een consensus over de keuze van 18 acties die prioritair moeten worden uitgevoerd tijdens de eerste uitvoeringsperiode van dit actieplan (2022-2026). De redactie van de 30 * zie woordenlijst geselecteerde acties werd vervolgens afgerond, en het NAPED-ontwerp is in september 2021 door het werkgroep gevalideerd. Ten slotte werd het ontwerp-NAPED gewijzigd om rekening te houden met de tijdens de openbare raadpleging ontvangen opmerkingen. De definitieve versie van het NAPED is vervolgens in maart 2022 ter validering voorgelegd aan de HV-werkgroep. 2.3 Nationale Cel Leefmilieu-Gezondheid Het ontwerp van het NAPED werd in september-oktober 2021 ook ter goedkeuring voorgelegd en gevalideerd bij de Nationale Cel Leefmilieu-Gezondheid. Ten slotte werd de definitieve versie van het NAPED in april 2022 ter validering bij de Cel ingediend. 3. Raadpleging van de bevoegde ministers Zoals hierboven vermeld, is het ontwerp van het NAPED in december 2019 voor het eerst gepresenteerd aan de verschillende ministers die verantwoordelijk zijn voor Leefmilieu en Gezondheid (op federaal, gewestelijk en gemeenschapsniveau) tijdens een GICLG-vergadering. Zij keurden de opstelling van het NAPED goed, op basis van de aanbevelingen van de Senaat.1 De voortgang van het project is vervolgens aan de ministers die verantwoordelijk zijn voor Leefmilieu en Gezondheid gepresenteerd tijdens twee eGICLG in juli en december 2020. De ministers hebben vervolgens hun goedkeuring gehecht aan de oprichting van de HV's werkgroep, die bestaat uit deskundigen van de verschillende betrokken bevoegde autoriteiten en wordt geleid door de FOD VVVL.88 Deze werkgroep had tot taak de laatste hand te leggen aan de opstelling van het NAPED (zie vorige paragraaf).89 Het NAPED-ontwerp, gevalideerd door de HV's-werkgroep en de Nationale Cel LeefmilieuGezondheid, werd in oktober 2021 voorgelegd aan de bevoegde ministers van Milieu en Volksgezondheid tijdens een eGICLG, uitgebreid tot alle ministers die op nationaal niveau bij de kwestie van de HV's betrokken kunnen zijn. Het doel van deze eGICLG was om hun advies en goedkeuring te verkrijgen over de voorgestelde acties en bewakingsinstrumenten. Tot slot zal de definitieve versie van het NAPED, die door de HV's-werkgroep en de Nationale Cel Leefmilieu-Gezondheid is gevalideerd, in het tweede kwartaal van 2022, ter validering worden voorgelegd aan de bevoegde ministers van Milieu en Volksgezondheid tijdens een eGICLG die is uitgebreid tot alle ministers die op nationaal niveau bij de kwestie van de HV's betrokken kunnen zijn. B. De opvolgingsorganen van het NAPED Voor de oprichting en cordinatie van het NAPED op nationaal niveau zal worden gezorgd door drie bestuursorganen, waarvan de oprichting door de HV's werkgroep is goedgekeurd: - de NAPED Task Force (NAPED TF) - het comit van stakeholders - het wetenschappelijk comit 31 * zie woordenlijst Deze opvolgingsorganen zullen de bevoegde autoriteiten en adviesorganen op elk gebied niet vervangen of hinderen: Adviesraad,173 Hoge Gezondheidsraad,172 Sciensano,179 Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen (FAVV), ECHA, EFSA... 1. De NAPED TF De NAPED TF zal bestaan uit vertegenwoordigers van de federale, gewestelijke en communautaire autoriteiten (zie lijst van mogelijke kandidaten hieronder) en zal handelen met strikte inachtneming van de bevoegdheden van elke betrokken autoriteit. Bevoegde federale overheden FOD VVVL FAGG FAVV FEDRIS Sciensano FOD Economie FOD WASO FOD Financin POD MI Bevoegde gewestelijke overheden AViQ Leefmilieu Brussel SPW Vlaanderen: dOMG Vlaamse Milieu maatschappij (VMM) Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM) Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO) Bevoegde communautaire overheden Agentschap Zorg en Gezondheid (AZG) Commission communautaire commune franaise (COCOF) GGC Deutschsprachige Gemeinschaft Fdration Wallonie-Bruxelles Opgroeien ONE Vlaamse GemeenschapsCommissie (VGC) 32 * zie woordenlijst Zijn taken en verantwoordelijkheden omvatten: - Opzetten en cordineren van acties op federaal, gewestelijk en gemeenschapsniveau, - Regelmatige monitoring en evaluatie van de acties (aan de hand van prestatie-indicatoren), - Cordinatie van de communicatiemiddelen van elke betrokken autoriteit, - Beslissingen nemen over lopende acties (bijvoorbeeld suggesties voor mogelijke verbeteringen). De bevoegdheden van de NAPED TF, zijn precieze samenstelling en zijn werkwijze (voorzitterschap, vice-voorzitterschap, secretariaat, frequentie van vergaderingen...) worden gedetailleerd beschreven in zijn Huishoudelijk reglement (zie Bijlage 2). Goedkeuring van dit reglement moet onderwerp zijn van een ministerieel besluit, tijdens een GICLG. 2. Het comit van stakeholders Dit comit zal bestaan uit verschillende stakeholders die betrokken zijn bij het vraagstuk van de HV's: industrilen, NGO's, verenigingen, federaties, vakbonden, mutualiteiten, opleidingscentra... De taken en verantwoordelijkheden van dit comit omvatten: - verzamelen van opmerkingen van de stakeholders over lopende acties (bijv. suggesties voor mogelijke verbeteringen), - de uitvoering van de verschillende acties door de bevoegde autoriteiten te evalueren aan de hand van prestatie-indicatoren. De precieze samenstelling, taken en vergaderfrequentie van dit comit zijn gedetailleerd in zijn Huishoudelijk reglement (zie Bijlage 2). 3. Het wetenschappelijk comit Dit comit zal uitsluitend bestaan uit wetenschappelijke deskundigen: gezondheidswerkers, leden van onderzoekslaboratoria (bijv. VITO), academici, milieudeskundigen... Sommige deskundigen kunnen deel uitmaken van andere bestaande wetenschappelijke comits (bijv. NEHAP, CCIM, nationale PARC-hub...). De taken en verantwoordelijkheden van dit comit omvatten: - een netwerk onderhouden van wetenschappelijke deskundigen die betrokken zijn bij het onderwerp HV's, door de organisatie van wetenschappelijke bijeenkomsten (vergaderingen, conferenties...) of door deelname aan gezamenlijke aanbestedingen, - de communicatie van de wetenschappelijke gemeenschap met andere stakeholders en de bevoegde autoriteiten te bevorderen (bijv. wetenschappers vorderingen...), - verzamelen van opmerkingen van de wetenschappelijke gemeenschap over lopende acties (bijv. suggesties voor mogelijke verbeteringen). - - de uitvoering van de verschillende acties door de bevoegde autoriteiten te evalueren aan de hand van prestatie-indicatoren. 33 * zie woordenlijst De precieze samenstelling, taken en vergaderfrequentie van dit comit zijn gedetailleerd in zijn Huishoudelijk reglement (zie Bijlage 2). C. De beoordelingsinstrumenten van het NAPED 1. Jaarlijkse evaluatie Aan het eind van elk jaar kan een evaluatie van de lopende acties worden uitgevoerd door de verschillende monitoringinstrumenten van het NAPED (NAPED TF, comit van stakeholders en wetenschappelijk comit). Verbeterpunten kunnen door deze comits worden voorgesteld en vastgesteld om het tijdschema te respecteren en de doelstellingen van het plan te bereiken. Er zal een rapport worden opgesteld dat jaarlijks zal worden voorgelegd aan de leden van de Nationale Cel Leefmilieu-Gezondheid, alsook aan de bevoegde ministers (tijdens een GICLG). 2. Tussentijdse evaluatie Een eerste algemene evaluatie van NAPED zal eind 2024 worden uitgevoerd, indien mogelijk door een onafhankelijke instelling, om de uitvoering van de geplande acties in NAPED te monitoren. De keuze van deze instelling, evenals het toegewezen budget, zal worden gemaakt door de NAPED TF, rekening houdend met het advies van het comit van belanghebbenden en het wetenschappelijk comit. Zo wordt de voortgang beoordeeld aan de hand van het voorlopige tijdschema en de genoemde prestatie-indicatoren. Verbeterpunten kunnen worden voorgesteld en vastgesteld door de toezichtcomits van NAPED om de in het plan vastgelegde doelstellingen te bereiken. 3. Eindevaluatie De eindevaluatie van NAPED zal in 2027 plaatsvinden, zo mogelijk door een onafhankelijke instelling, om de realisatie van de verschillende doelstellingen uit het plan te monitoren. De keuze van deze instelling, evenals het toegewezen budget, zal worden gemaakt door de NAPED TF, rekening houdend met het advies van het comit van belanghebbenden en het wetenschappelijk comit. We zullen het model gebruiken van de evaluatie die in 2017 in Frankrijk werd uitgevoerd naar aanleiding van de eerste Nationale Strategie voor HV's in Frankrijk in 2017.188 Deze werd uitgevoerd door een externe dienstverlener, de Algemene Inspectie van Sociale Zaken, om de totale onafhankelijkheid van de opmerkingen en voorstellen ter verbetering van de strategie te garanderen. Er kunnen verschillende methoden worden gebruikt: - enqutes bij de verschillende doelgroepen over de verschillende sensibiliseringsacties, - beoordeling van de mate van realisatie van de verschillende prestatiecriteria. Het resulterende rapport zal als basis dienen voor de ontwikkeling van een eventuele nieuwe versie van NAPED, afhankelijk van de evolutie van de wetenschappelijke en regelgevende context. 34 * zie woordenlijst IV- DE ACTIEFICHES Uit de verschillende overlegvergaderingen met de stakeholders en de bevoegde autoriteiten zijn drie hoofdassen voor prioritaire acties naar voren gekomen. Elke as bevat zes actiepunten, waarvoor de piloot (piloten), de bijdragers/operatoren (niet-uitputtende lijst), de uitvoeringsperiode, de doelstellingen en mijlpalen, de prestatie-indicatoren en een geraamde begroting zijn aangegeven. Elke actie is onderverdeeld in sub-acties. Tenslotte mogelijke verbanden tussen de verschillende acties worden ook aangegeven. De uitvoering van deze acties ter beperking van de schadelijke effecten van HV's op de gezondheid en het milieu vereist een ambitieuze budgettaire verbintenis! De betrokken bevoegde autoriteiten op federaal, regionaal en EU-niveau zullen echter met hun beschikbare personele middelen en werkingsbudgetten aan dit actieplan bijdragen, en de raming van de voor de uitvoering van de NAPED-acties vereiste budgetten heeft bepaalde behoeften aan het licht gebracht. Het is dan ook van essentieel belang dat in specifieke budgetten voor NAPED wordt voorzien, via een vrijwillige bijdrage van de betrokken instellingen en via een adequate bijdrage in het federale aandeel. Deze opmerking geldt ook voor het budget dat zou kunnen worden uitgetrokken voor het nationale actieplan NEHAP3, dat enkele NAPED-acties zal omvatten. A. De preventieve acties De bezorgdheid van de Belgische bevolking over de HV's neemt al diverse jaren gestaag toe, maar het bewustzijn blijft onvoldoende. Preventie is dan ook n van de prioritaire pijlers die tijdens de raadplegingsvergaderingen naar voren zijn gebracht Dit is gebaseerd op bewustmaking van iedereen, op opleiding die is aangepast aan de verschillende doelgroepen en op een duidelijke identificatie van producten die al dan niet HV's bevatten. Al deze acties zullen het mogelijk maken de blootstelling van de Belgische bevolking aan HV's, zowel op het werk als in het dagelijkse leven, te verminderen. Acties A.1 tot A.6 (p.37-56) B. De regelgevende acties Veel stakeholders hebben gewezen op de essentile rol van regelgevende acties van de bevoegde autoriteiten om de doelstellingen van identificatie en eliminatie van HV's in consumentenproducten te bereiken, met prioritair aandacht voor de meest kwetsbare bevolkingsgroepen (zwangere vrouwen, kinderen...). Deze tweede as stelt daarom de uitvoering van acties op nationaal en Europees niveau om optimaal gebruik te maken van de bestaande wetgeving en deze zo nodig te versterken, teneinde het effect van de HV's op de menselijke gezondheid en het leefmilieu zoveel mogelijk te beperken. Ten slotte zullen ook economische instrumenten moeten worden ontwikkeld om bepaalde praktijken te verbieden of te bevorderen en om de vervanging van HV's aan te moedigen. Acties B.1 tot B.6 (p.57-73) 35 * zie woordenlijst C. De acties betreffende wetenschappelijk onderzoek Tijdens de overlegvergaderingen is een derde gebied naar voren gekomen waarop prioritaire actie moet worden ondernomen: wetenschappelijk onderzoek. De beoogde acties moeten het mogelijk maken een netwerk van Belgische deskundigen op het gebied van HV's te structureren, onze kennis van HV's en hun effecten op de gezondheid en het milieu te verbeteren, de identificatie ervan (met name in de verschillende milieumatrices) te versnellen, biomonitoringsstudies bij de mens te ondersteunen, en vervanging van deze stoffen te stimuleren. Ten slotte zal de oprichting van een centrale gegevensbank, die toegankelijk is voor alle betrokken partners, het mogelijk maken alle beschikbare gegevens met betrekking tot HV's in Belgi te verzamelen en met elkaar te vergelijken. Acties C.1 tot C.6 (p.74-91) 36 * zie woordenlijst Actieblad A.1 NEHAP3: ja FPDO: ja (actie 6.4.1) Titel van de actie Beschrijving van de context 37 Vergroting van het bewustzijn van de bevoegde autoriteiten en de politiek ten aanzien van HV's Het vraagstuk van de HV's is de laatste jaren sterk gevolueerd, zowel uit wetenschappelijk als uit wetgevend oogpunt. Het is derhalve van belang de bevoegde Belgische autoriteiten bewust te maken van de voorbije en toekomstige ontwikkelingen, teneinde te bevorderen dat in de verschillende wetgevingen beter rekening wordt gehouden met de specifieke kenmerken van HV's. Anderzijds is de politieke omgeving zich nog te weinig bewust van het probleem en de specifieke kenmerken van de HV's, alsook van de mogelijke hefbomen voor actie, zowel op federaal, regionaal als op Europees niveau. Er werd een workshop georganiseerd door de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu, in juni 2021, om de bevoegde autoriteiten en de politiek bewust te maken van de problematiek van de HV's (wetenschappelijke en wetgevingsaspecten) en van de initiatieven die op hun niveau kunnen worden genomen. Met name de volgende onderwerpen kwamen aan bod: de specifieke kenmerken van HV's (nietnormatieve toxicologie, cocktaileffecten en epigenetische modificaties*...), de eventueel in te voeren regelgeving, regelgeving op basis van gevaar of risico en het voorzorgsbeginsel. Na deze workshop werden verschillende interviews georganiseerd met politici die in deze kwestie genteresseerd zijn. Daarnaast is op 9 februari 2022 een hoorzitting gehouden door de commissie Gezondheid en Gelijke kansen van de Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers. Aan de andere kant, met name voor de plaatselijke overheden is een belangrijke rol weggelegd bij het terugdringen van het gebruik van producten die HV's bevatten, onder meer door de opleiding van beroepsbeoefenaren op plaatselijk niveau (Kinderopvang, Gezondheid, Bouw...). Het Charte Villes et Territoires sans PEs dat in 2017 door het Rseau Environnement-Sant in Frankrijk is gelanceerd189 en door meer dan 200 steden is ondertekend, is een verbintenis om bijvoorbeeld: - Het gebruik van PPP's en biociden die HV's bevatten te verbieden, - De blootstelling aan HV's in levensmiddelen te beperken (bijv. schoolkantines), * zie woordenlijst - Voorlichting te bevorderen voor de bevolking, gezondheidswerkers, personeel van plaatselijke overheden..., - Eco-conditionaliteits criteria toe te passen die HV's verbieden in overheidscontracten en aankopen, - De burgers elk jaar te informeren over de voortgang van de gedane toezeggingen. Piloten Bijdragers - operatoren Uitvoeringsperiode Beschrijving van de actie: doelstellingen, outputs en mijlpalen Het Waals Gewest is tijdens de uitvoering van het project WG- FORPROTES begonnen met de bewustmaking van de gemeentelijke overheden voor dit soort initiatieven. FOD VVVL88, NEHAP36 Bevoegde autoriteiten (wetenschappelijke en wetgevingsdeskundigen, communicatiedeskundigen), leden van het comit van stakeholders 2022-2026 Specifieke bewustmakingsacties zullen worden georganiseerd, afhankelijk van de behoeften en/of verzoeken (bijv. conferenties, workshops, verspreiding van documenten...). Er zullen geharmoniseerde boodschappen moeten worden ontwikkeld die door iedereen worden gesteund en die concrete gevallen behandelen. Deze acties zullen worden besproken in de NAPED TF en de NAPED follow-up comits. De FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu zal een conferentie organiseren. Deze conferentie zal een ideale gelegenheid zijn om de bevoegde autoriteiten en de politiek verder bewust te maken van de problematiek van de HV's. Het zal onder meer een rondetafelconferentie omvatten die een bevoorrechte plaats zal zijn voor uitwisselingen tussen Belgische plaatselijke actoren (schepenen van Volksgezondheid, Milieu, Onderwijs....) en plaatselijke actoren van Europese lidstaten die bij verschillende initiatieven betrokken zijn: "Villes et Territoires sans PEs", Villes Sant de l'OMS190, Smart Cities Vlaanderen191, steden in transitie192,193, Zro Phyto gemeenten194... De bewustmaking van deze plaatselijke actoren zal op doeltreffende wijze bijdragen tot de opleiding van de relaisactoren (actieblad A.4) en tot de uitvoering van concrete acties op plaatselijk niveau (actiebladen B.1 en B.5). Steun voor de uitvoering van deze acties zal worden overwogen in het kader van het NEHAP3-actieplan. Ten slotte zal de uitvoering van een doeltreffender communicatiebeleid door de autoriteiten het ook mogelijk maken de politieke gemeenschap beter bewust te maken van de werkzaamheden die door de Belgische en Europese autoriteiten op het gebied van de HV's worden verricht (actieblad B.4). Dit zal 38 * zie woordenlijst Indicatoren van prestatie Geraamde begroting Financiering Link met andere acties de burgers ook de betrokkenheid van de bevoegde autoriteiten bij de afgifte van HV's tonen (actieblad A.2). Bewustmakingsacties uitgevoerd (bijv.: conferentie) + enqutes onder de deelnemers, ontwikkeling van doeltreffende communicatiemiddelen, verandering van praktijken op plaatselijk niveau (enqute in 2027 onder de regio's, gemeenten). FOD VVVL: 15.000 in 2024 (conferentie) + 1,1 VTE (DGEM) NEHAP3: nog te bepalen Publiek A.2, A.4, B.1, B.4, B.5 39 * zie woordenlijst Actieblad A.2 NEHAP3: ja FPDO: ja (actie 6.4.1) Titel van de actie Beschrijving van de context 40 Cordineren en versterken van bewustmakingsacties die gericht zijn op het grote publiek, en meer in het bijzonder op kwetsbare groepen Al jaren is het mogelijk voor het grote publiek om informatie te verkrijgen op de website van het ECHA.195 In 2018 ook een specifieke website opgezet die als bedoeling heeft om de consument op gepaste en verstaanbare wijze te informeren over chemische stoffen in zijn dagelijks leven.196 Bovendien heeft volgens de REACH*-verordening (artikel 33) elke persoon immers een "recht op informatie" over producten die op de markt worden gebracht (bijv. samenstelling, indeling van chemische stoffen, identificatie van SVHC's*/HV's...). Indien de consument vermoedt dat een gekocht product een zogenaamde zeer zorgwekkende stof zou kunnen bevatten dan kan de consument dat aan de leverancier vragen. Die is dan verplicht om aan de consument die informatie gratis te bezorgen binnen 45 dagen. Dat recht geldt voor voorwerpen zoals kledij, meubilair en speelgoed, maar niet voor mengsels zoals verven, detergenten en cosmetica.197 Verschillende Belgische actoren hebben de afgelopen jaren bewustmakingsacties over HV's gevoerd: ONE187, HA141, verenigingen, mutualiteiten, wetenschappers, SSMG165, Kom op tegen Kanker162, vakbonden... Sommige projecten, zoals het FORPROTES-project van het Waalse Gewest, hebben het reeds mogelijk gemaakt ziekenhuizen en gemeenten bewust te maken van milieu- en gezondheidsproblemen (plastic, pesticiden, HV's...). Het Kit-ES project is van plan bewustmakingsinstrumenten over HV's te ontwikkelen voor het grote publiek en mensen die in contact komen met kwetsbare groepen. Er bestaat echter geen inventaris van deze acties op nationale schaal, hoewel een referentiring van de beschikbare instrumenten is genitieerd door Espace Environnement140 en AZG.186 Uit een onderzoek dat MLOZ in 2020 bij 1000 Belgen heeft gehouden, blijkt dat 48% van de ondervraagden nog nooit van HV's heeft gehoord.198 Deze kwestie blijft daarom vaak duister voor het grote publiek, dat niet bewust is van de mogelijke gevolgen ervan voor de Gezondheid, met uitzondering van geruchtmakende gevallen zoals Bisfenol-A. En van de prioriteiten van het NAPED zal dan ook bestaan uit het * zie woordenlijst Piloten Bijdragers - operatoren Uitvoeringsperiode Beschrijving van de actie: doelstellingen, outputs en mijlpalen versterken van de bewustmakingsactiviteiten die gericht zijn op het grote publiek (en meer in het bijzonder op de kwetsbare groepen), waarbij rekening wordt gehouden met hetgeen reeds is bereikt en de vorm en de middelen voor de overdracht aan de doelgroepen worden aangepast. FOD VVVL88, NEHAP36 POD MI180, SPW DGARNE199, AZG186, ONE187, Opgroeien200, SSMG165, HEAL153, Boerenbond135, FWA136, Christelijke Mutualiteit163, MLOZ164, Partenamut, Solidaris, CAAMI, Espace Environnement140, HA141, Gezinsbond146, IEW142, CEPAG167, ACV168, Ecoconso144, Test Aankoop145, COWB139, BV-OECO201, DETIC150, Kom op tegen Kanker162 2022-2026 2022: Er zal eerst een inventaris worden opgemaakt met de bevoegde autoriteiten en belanghebbenden van de bewustmakingsacties inzake HV's op Belgisch niveau om een schatting te maken van het soort bewustmakingsmateriaal dat reeds beschikbaar is (campagnes, infografieken, folders, instrumenten, interventies...). Het zal rekening houden met de informatie die reeds op regionaal niveau is verzameld (Kit-ES en AZG projecten). Het zal interessant zijn na te gaan welke instrumenten het best werken om prioriteiten te kunnen stellen voor de in de toekomst te ontwikkelen communicatie-instrumenten. Er zou ook een netwerk kunnen worden opgericht van actoren die betrokken zijn bij bewustmakingsactiviteiten inzake HV's in Belgi. De FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu zal, in samenwerking met een externe communicatiepartner, een voorstudie uitvoeren om toekomstige sensibiliseringscampagnes voor te bereiden. Er zal met name een keuze moeten worden gemaakt met betrekking tot de doelgroepen die prioriteit moeten krijgen: het grote publiek, de kwetsbare (zwangere vrouwen, kinderen en adolescenten) en kwetsbare bevolkingsgroepen... De eerstelijnsactoren, of de relais-actoren, zullen ook moeten worden gedentificeerd om met de verschillende doelgroepen te kunnen communiceren: gezondheidswerkers, mutualiteiten, verenigingen, scholen, Partenaires Enfants-Parents (PEP's)202, kinderdagverblijven, la Coordination des Haltes-Accueil de la Communaut Franaise (CHACOF)203... Sommige acties zijn al aan de gang, in samenwerking met de SSMG voor gezondheidswerkers,126,165 en met de ONE en Opgroeien voor kinderverzorgsters.187,204 ONE zal zo de rol van kinderopvangfaciliteiten voor kinderen van 0-3 jaar bij de bewustmaking en educatie van kinderen en gezinnen op het gebied van ecologie op participatieve wijze ontwikkelen.187 Voor kwetsbare bevolkingsgroepen zullen ook specifieke actoren 41 * zie woordenlijst moeten worden aangewezen: Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn (OCMW)205, het Centrum Algemeen Welzijnswerk (CAW)206, het Steunpunt Armoedebestrijding207, wijkcentra, maatschappelijk werkers, straathoekwerkers, energiebegeleiders, ATD Vierde Wereld208, le Rseau Wallon de Lutte contre la Pauvret (RWLP)209... De dienst "ervaringsdeskundigen" van POD MI zal de besluitvorming cordineren met de FOD VVVL, en zal als doorgeefluik fungeren met bepaalde mutualiteiten (Partenamut, CAAMI, Christelijke Mutualiteit, Solidaris).210 2023-2026: De FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu zal, in samenwerking met de gewest- en gemeenschapsoverheden (via NEHAP3), via een externe communicatiepartner verschillende opeenvolgende sensibilisatiecampagnes organiseren. Deze zullen deel uitmaken van een continum: 1 de bewustmaking van de autoriteiten en de politieke wereld (actieblad A.1) 2 de bewustmaking van professionals en relais-actoren 3 de bewustmaking van het grote publiek Daarenboven, aangezien acties gericht op HV's ook van toepassing kunnen zijn op andere milieuverontreinigende stoffen, zullen er bovendien gemeenschappelijke bewustmakingsacties met andere thema's kunnen worden overwogen. Aangezien het vraagstuk van de HV's complex is en steun vereist voor preventie en gezondheidsbevordering, is een voor het grote publiek toegankelijke boodschap van essentieel belang. De vorm van de boodschap en de gebruikte communicatiemiddelen moeten worden aangepast op basis van aanbevelingen van gezondheids- en milieudeskundigen in samenwerking met bepaalde partners (ONE, Opgroeien, POD MI...).180,187,210 Ook zal met de "ervaringsdeskundigen" moeten worden nagegaan of de boodschap is aangepast aan de kwetsbare bevolkingsgroepen en of er rekening wordt gehouden met de genderdimensie*. Ten slotte moet de inhoud van de boodschap moet worden geharmoniseerd. Een besluit over een eventuele gemeenschappelijke boodschap zal worden genomen binnen de NAPED TF. Dit sluit evenwel specifieke acties van de verschillende partners niet uit. Bij deze campagnes zullen er verschillende communicatiekanalen worden gebruikt: - algemene verspreidingskanalen (bijv. websites, traditionele media, sociale media...), - kanalen die specifiek zijn voor bepaalde doelgroepen (samenwerking met de POD MI voor kwetsbare groepen180). 42 * zie woordenlijst Indicatoren van prestatie Geraamde begroting Financiering Link met andere acties 43 Daarnaast moet ook aandacht worden besteed aan de bewustmaking van de consument. Volgens de REACH*verordening (artikel 33) heeft elke persoon immers een "recht op informatie" over producten die op de markt worden gebracht.197 Gebruik van dit recht dient te worden gefaciliteerd en gestimuleerd (er zal echter rekening moeten worden gehouden met de toekomstige wijzigingen in deze verordening, met name wat de vergunningsprocedure betreft). Bovendien zou de bewustmaking inzake het lezen van etiketten van consumptieproducten, die in het kader van de "Hazard Analysis - Critical Control Point" (HACCP)-opleidingscursussen via de plaatselijke autoriteiten aan bod komt, kunnen worden uitgebreid tot de SVHC's*/HV's (actieblad A.4) en de consumptie van producten met kwaliteitslabel moet worden aangemoedigd (actieblad A.6). De ontplooiing van de mobiele toepassing Scan4Chem op het Belgische grondgebied wordt eveneens overwogen om de keuze van consumentenproducten te vergemakkelijken (actieblad B.3). Ten slotte moeten bewustmakingsboodschappen ook concrete voorbeelden bevatten van consumentenproducten die HV's bevatten, om het grote publiek bewuster te maken van de verschillende blootstellingsroutes. Zij moeten ook alternatieve oplossingen en praktische adviezen voor de consumenten bevatten, gebaseerd op advies nr. 9404 van de Hoge Gezondheidsraad over de fysischchemische milieugezondheid teneinde de blootstelling van de kwetsbaarste leden van de bevolking te verminderen.211 Ten slotte zal de invoering van een doeltreffender communicatiebeleid door de bevoegde autoriteiten er ook toe bijdragen dat de werkzaamheden van de Belgische en Europese autoriteiten op het gebied van de HV's meer bekendheid krijgen bij het publiek (actiebladen A.1 en B.4). Inventarisatie van actoren en media, bewustmakingsmateriaal beschikbaar, voorstudie, communicatiekanalen gedentificeerd, relais-actoren gedentificeerd en bewust gemaakt, bewustmakingscampagnes uitgevoerd + enqute onder doelgroepen uitgevoerd in 2027. FOD VVVL: 60.000 in 2022 (voorstudie) + 100.000/jaar van 2023 tot 2026 (bewustmakingscampagnes) + 1,2 VTE VG (AZG): 69.646 in 2022 (overzicht succesvolle preventiematerialen) + 80.000 in 2023-2024 (campagnes) WG: 48.000 voor het Kit-ES project + 120.000 eventueel voor andere acties Publiek A.1, A.4, A.6, B.3, B.4 * zie woordenlijst Actieblad A.3 NEHAP3: nee FPDO: ja (actie 6.4.2) Titel van de actie Beschrijving van de context Professionele actoren binnen de productie- en distributieketen bewuster maken van de identificatie en vervanging van HV's teneinde het gebruik ervan terug te dringen Sommige professionele actoren die een essentile rol spelen in de productie- en distributieketen van producten zijn zich nog maar weinig bewust van het probleem van HV's. Daarom is het van belang de bedrijven en professionele actoren te informeren over de werkzaamheden van de Europese Lidstaten met betrekking tot de identificatie van HV's, ten einde het gebruik van deze stoffen zoveel mogelijk terug te dringen. Om de toegang tot dit soort informatie te vergemakkelijken, hebben verschillende Europese landen, waaronder Belgi, zich verenigd rond een websiteproject (www.edlists.org), dat vrije toegang biedt tot drie lijsten van chemische stoffen: op Europees niveau gedentificeerde HV's, door een lidstaat gedentificeerde HV's en verdachte HV's die worden gevalueerd. De website is in juni 2020 online gegaan en wordt regelmatig bijgewerkt door de betrokken lidstaten.62 Anderzijds, moeten vanaf 5 januari 2021 bedrijven die artikelen op de markt brengen die SVHC's* uit de REACH*-kandidatenlijst bevatten, in concentraties van 0,1% (g/g*) of meer, deze informatie melden via de "Substances of Concern In articles, as such or in complex objects (Products)" (SCIP)-databank.212 Piloten Bijdragers - operatoren Uitvoeringsperiode Beschrijving van de actie: doelstellingen, outputs en mijlpalen Daarnaast is het ook belangrijk om de professionele actoren in de productie- en distributieketen bewust te maken over de vraagstukken in verband met de vervanging van HV's. Sommige alternatieve producten of -methoden zijn immers reeds op de markt beschikbaar en zouden kunnen worden bevorderd. FOD VVVL88, FOD Economie175 NEHAP36, FAGG177, DETIC150, Essenscia151, Fevia152, Agoria148, VBO213 2023-2026 2023: De FOD VVVL zal, in partnerschap met de FOD Economie, een communicatiecampagne cordineren over de identificatie van HV's, en het bestaan van de website edlists.org en de SCIPdatabank, bij de bedrijven die producten vervaardigen die HV's kunnen bevatten. De door Belgi genitieerde identificaties zullen ook het voorwerp uitmaken van een regelmatige communicatie door de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de 44 * zie woordenlijst Indicatoren van prestatie 45 Voedselketen en Leefmilieu (actiefiche B.2). Deze communicatiecampagne zal niet alleen gericht zijn op de identificatie van HV's, maar ook op het delen van informatie over de risico's die verbonden zijn aan de blootstelling aan deze stoffen en het belang van de traceerbaarheid ervan gedurende de levenscyclus van een product (actieblad B.3). De vervanging van chemische stoffen is een onderwerp dat op Europees en internationaal niveau wordt behandeld, en er zijn al veel instrumenten ontwikkeld (met name door de OESO). Bovendien zal een studie van de FOD Economie het mogelijk maken economische instrumenten (belastingen, subsidies) te ontwikkelen om de vervanging van PE op nationale schaal aan te moedigen (actieblad B.5). Deze campagne zal dus ook de betrokken beroepsactoren bewust maken van de bestaande substitutie-instrumenten. Dit zou de koplopers steunen en de preventieve maatregelen in verband met de vervanging van als HV's aangemerkte stoffen versnellen. De FOD Economie zal intern een reeks communicatie instrumenten ter beschikking stellen (bijv. REACH Helpdesk).175 2024: In 2024 zullen ook alle actoren die een essentile rol spelen in de distributieketen van de producten (distributeurs, detailhandelaren, logistieke dienstverleners, landbouwvoorlichters...) genformeerd worden. Dit vereist een actualisering van de kennis om de evolutie van de Belgische markt bij te houden. Stakeholders uit de sector zullen worden betrokken bij het verzamelen en doorgeven van informatie. Bepaalde keurmerken zoals de EU Ecolabel zouden ook op verzoek van de klanten en consumenten kunnen worden gepromoot (actieblad A.6). 2025-2026: Ten slotte moeten de zorginstellingen ook beter worden genformeerd over HV's en de gevolgen daarvan voor de gezondheid, conform aanbevelingen van het rapport van de Senaat.1 Sommige instellingen, in Luik en Bergen, hebben al alternatieven ingevoerd (bijv. medische hulpmiddelen vrij van HV's, gebruik van glazen recipinten in plaats van plastic, enz.) om de blootstelling van hun patinten en personeel te verminderen. Er kan steun worden verleend aan plaatselijke initiatieven ter bevordering van de vervanging van HV's (actieblad B.5). De NAPED TF zal al deze werkzaamheden op de voet volgen. Uitgevoerde bewustmakingsacties + enqutes bij de beroepsactoren en hun klanten, kwalitatieve indicatoren (bijv. aantal bezoeken aan de website...), vermindering van het aantal * zie woordenlijst Geraamde begroting Financiering Link met andere acties producten met gedentificeerde HV's dat in Belgi op de markt wordt gebracht, aantal producten dat op duurzame wijze is, vervangen veranderingen in ziekenhuispraktijken (enqute onder zorginstellingen in 2027). FOD VVVL: 50.000 in 2023 en 2024 (bewustmakingscampagnes) + 1,2 VTE FOD Economie: interne operationele begroting + 1 VTE Publiek (federaal) A.6, B.2, B.3, B.5 46 * zie woordenlijst Actieblad A.4 NEHAP3: ja FPDO: nee Titel van de actie Beschrijving van de context 47 Opleidingsinstrumenten over HV's voorstellen die op de verschillende doelgroepen zijn afgestemd Te weinig gezondheidswerkers (medische en paramedische beroepen) en wetenschappers achten zichzelf momenteel voldoende geschoold in milieuvraagstukken en de gevolgen daarvan voor de gezondheid: verontreiniging door chemische stoffen, luchtverontreiniging, passief roken, de voordelen van gezond koken versus industrieel bereid voedsel, enz. Er zijn echter verschillende milieu-gezondheidsmodules (waaronder een module over HV's) ontwikkeld door Hainaut Analyses voor artsen en apotheker-biologen tijdens het NEHAP2 actieplan, om deze kwestie aan te pakken.6 De toegang tot deze opleidingsmodules zou daarom kunnen worden uitgebreid en gepromoot bij opleidingsinstituten en doelgroepen die hiermee te maken kunnen krijgen. Anderzijds worden veel beroepssectoren blootgesteld aan chemische stoffen (waaronder HV's) en de gevolgen daarvan voor de gezondheid. Dus de Europese studie van Eurofound naar de arbeidsomstandigheden (EWCS) blijkt dat 13% van de Belgische werknemers ten minste een kwart van de tijd aan chemische stoffen wordt blootgesteld.214 Sommige sectoren worden bijzonder getroffen, zoals de schoonmaaksector215 of de metaal shredding.216 Bovendien, bevatten deze sectoren veel werknemers met een laag diploma en inkomen (precaire bevolkingsgroepen).215,216 De opleiding van werknemers op dit gebied blijft echter matig, hoewel er reeds enkele projecten zijn ontwikkeld. Zo heeft het project WG-FORPROTES het mogelijk gemaakt de opleiding van bepaalde professionelen op het gebied van gezondheid en milieu te verbeteren: opleiding over bestrijdingsmiddelen aan een panel van landbouwers en leraren van de Haute Ecole d'Ath, opleidingen in ziekenhuizen of bepaalde gemeenten.217 Het project Sant Habitat van Espace Environnement is ook van plan professionals op het gebied van sociale actie, kinderen, Gezondheid en Bouw op te leiden over verontreinigende stoffen binnenshuis (waaronder HV's).218 Ten slotte het project "co-crches" van ONE voorlichtings- en ondersteuningsacties voor beroepskrachten en kinderopvangcentra over milieukwesties ontwikkelt.187 * zie woordenlijst Piloot Bijdragers - operatoren Uitvoeringsperiode Beschrijving van de actie: doelstellingen, outputs en mijlpalen Niettemin bevatten sommige opleidingen die mogelijk verband houden met de HV's nog geen gezondheids- en milieumodules: opleiding over PPP's (Fytolicentie)219, opleiding inzake levensmiddelenhygine (HACCP)220 gericht op levensmiddelenbedrijven, buurtkeukens en consumenten via de gemeenten... NEHAP36 POD MI180, FEDRIS178, regionale en communautaire autoriteiten, ONE187, Opgroeien200, HA141, Espace Environnement140, IEW142, SSMG165, universiteiten, gezondheidsscholen, opleidingscentra, ziekenhuizen, Henallux147, Haute Ecole Condorcet221, Centre d'Enseignement et de Recherche pour l'Environnement et la Sant (CERES)222, Institut Eco-Conseil223, Rseau Ide asbl224, ASBL Hypothse225, ACV168, CEPAG167, professionele preventiediensten, Veiligheidsinstituut226, DETIC150, Essenscia151, Fevia152, VBO213 2022-2026 2022: De bevoegde autoriteiten zullen toegang verlenen tot de e- learning opleidingsmodules over Milieu en Gezondheid die tijdens NEHAP2 zijn ontwikkeld6, via de ecampus-site van BOSA. Deze opleidingen zal bij voorrang worden aangeboden aan gezondheidswerkers, met name aan diegenen die in direct contact kunnen komen met blootgestelde bevolkingsgroepen (huisartsen, kinderartsen, gynaecologen, verloskundigen, verpleegkundigen, verzorgingsassistenten, bedrijfsartsen, apothekers, enz.) en aan wetenschappers, als onderdeel van hun initile en/of voortgezette opleiding, in samenwerking met de SSMG.165 Zij kunnen worden gevalideerd door "accreditatiepunten" bij het RIZIV voor beroepsbeoefenaren in de gezondheidszorg. Er zullen updates worden gemaakt op basis van de resultaten van eerdere projecten inzake opleidingsmodules. De modules zullen opnieuw worden aangepast naar gelang van het doelpubliek en/of de beoogde relaisactoren (preconceptie-, zwangerschap-, oncologie-, ditetiekmodule...). Gerichte interventies door deskundigen uit de overheidsdiensten zouden het aanbod ook kunnen vervolledigen: conferenties, universitaire cursussen... 2023: Er zou ook opleiding kunnen worden aangeboden aan eerstelijnsactoren die rechtstreeks met het grote publiek in contact kunnen komen, in het bijzonder met de bevolkingsgroepen die het kwetsbaarst zijn voor HV's (relaisactoren): kinderverzorgsters (in samenwerking met ONE en Opgroeien 187,200), mutualiteiten, lokale autoriteiten... Deze opleidingen zullen een aanvulling vormen op de 48 * zie woordenlijst Indicatoren van prestatie Geraamde begroting 49 bewustmakingsactiviteiten over HV's die door de bevoegde autoriteiten worden georganiseerd voor relaisactoren (actieblad A.2) en plaatselijke autoriteiten (actieblad A.1). Het zal ook van belang zijn professionals op het gebied van sociale actie die in contact staan met kwetsbare bevolkingsgroepen op te leiden, in samenwerking met de "ervaringsdeskundigen" van de POD MI.210 2024-2026 (vroeger te realiseren indien beschikbare financile en personele middelen zijn): De bevoegde instanties bevorderen ook de invoering van opleidingscursussen op het gebied van milieuhygine voor beroepssectoren die in het bijzonder aan chemische stoffen worden blootgesteld: land- en tuinbouw, de schoonmaaksector, bouw, kappers, schoonheidsverzorging, de voedingssector... Deze cursussen kunnen worden gegeven in het kader van bestaande cursussen (bijv. Fytolicenties, HACCP-opleiding...). De opleidingscursussen over chemische producten zouden een specifieke module over HV's moeten omvatten, evenals een module over de regelgeving die in Belgi en Europa van kracht is. De NAPED TF zal moeten nadenken over de inhoud van de opleidingscursussen en de keuze van de doelgroepen en de opleidingsactoren (intern of extern). Deze opleiding zal een aanvulling vormen op de bewustmakingsactiviteiten over HV's die door de bevoegde autoriteiten voor werknemers en werkgevers worden georganiseerd, in samenwerking met de actoren van de paritaire comits, de opleiding en de preventie op het werk (actieblad A.5). Ten slotte zal het ook raadzaam zijn nieuwe praktijken in te voeren voor de opleiding van personeel in instellingen die het grote publiek ontvangen, met name die welke kwetsbare groepen ontvangen (gezondheidsinstellingen, crches, scholen, openbare plaatsen, enz.). Deze goede praktijken voor het beheer van de installaties (onderhoud van de lokalen, maaltijden, enz.) moeten rekening houden met advies nr. 9404 van de Hoge Gezondheidsraad inzake de hygine van de fysisch-chemische milieuhygine omgeving.211 Beschikbare opleiding-instrumenten, aantal bezoeken aan de BOSA ecampus-website, evaluatie van het voorgestelde materiaal (enqutes), evaluatie van de verworven kennis (enqutes), veranderingen in de praktijken van doelgroepen (enqutes). NEHAP3: nog te bepalen begroting voor de herziening van de modules voor gezondheidsprofessionelen (via vrijwillige bijdragen) * zie woordenlijst Financiering Link met andere acties WG: 75.000 voor het project Sant Habitat (terugkerend) + 200.000 (nog te bevestigen) Publiek A.1, A.2, A.5 50 * zie woordenlijst Actieblad A.5 NEHAP3: nee FPDO: ja (actie 6.4.4) Titel van de actie Beschrijving van de context Piloten Bijdragers - operatoren 51 Werknemers en werkgevers beter informeren over de risico's van blootstelling aan HV's Veel werknemers en beroepssectoren worden blootgesteld aan chemische stoffen en de gevolgen daarvan voor de Gezondheid. Uit de Europese studie van Eurofound naar de arbeidsomstandigheden (EWCS) blijkt dat 13% van de Belgische werknemers ten minste een kwart van de tijd aan chemische stoffen wordt blootgesteld.214 Sommige sectoren worden bijzonder getroffen, zoals de schoonmaaksector215 of de metaal shredding.216 Bovendien, bevatten deze sectoren veel werknemers met een laag diploma en inkomen (precaire bevolkingsgroepen).215,216 Door beter rekening te houden met het problematiek van chemische stoffen zouden werknemers in het algemeen en de meest kwetsbare personen en risicogroepen (zwangere vrouwen, precaire bevolkingsgroepen) beter kunnen worden beschermd. Het is de verantwoordelijkheid van de werkgever om de werknemers en de personeelsvertegenwoordigers voor te lichten en op te leiden over de risico's die verbonden zijn aan de blootstelling aan chemische stoffen, zoals bepaald in diverse bepalingen van de sociale wet en de code inzake welzijn op het werk. Dit laatste omvat alle besluiten ter uitvoering van de wet van 4 augustus 1996 betreffende het welzijn van de werknemers bij de uitvoering van hun werk (met uitzondering van het koninklijk besluit van 25 januari 2001 betreffende de tijdelijke of mobiele arbeidsplaatsen).227 Verschillende actoren spelen echter ook een belangrijke rol bij de verspreiding van informatie en de bewustmaking van de werknemers over de verschillende gezondheidsrisico's: interne en externe preventiediensten, Comits voor Preventie en Bescherming op het Werk (CPBW's)228, leden van paritaire comits, vakbondsadviseurs... Daarom is het van belang dat de huidige regelgeving wordt gewijzigd en dat deze verschillende actoren worden voorgelicht en opgeleid over de problematiek van de HV'S, zodat beter rekening kan worden gehouden met het effect van deze stoffen op de gezondheid van de werknemers. FOD VVVL88, FOD WASO (BeSWIC)176 FEDRIS178, professionele preventiediensten, ACV168, ABVV229, ACLVB230, CEPAG167, Veiligheidsinstituut226, Kom op tegen kanker162, DETIC150, Essenscia151, Fevia152, VBO213 * zie woordenlijst Uitvoeringsperiode Beschrijving van de actie: doelstellingen, outputs en mijlpalen 2022-2026 Het is raadzaam de werkgevers beter te informeren en op te leiden, evenals de verschillende actoren die betrokken zijn bij de verspreiding van informatie en de bewustmaking van de werknemers over de mogelijke risico's door de blootstelling aan chemische stoffen (en aan HV's in het bijzonder): interne en externe preventiediensten, CPBWs, leden van paritaire comits, vakbondsadviseurs... Beter genformeerde werknemers en werkgevers kunnen adequate preventieve maatregelen nemen om hun blootstelling te verminderen. 2022: De FOD WASO en de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu zullen op 5 mei 2022 een studiedag organiseren over het thema van de HV's, voor werkgevers en actoren die betrokken zijn bij preventie op het werk. Op deze dag zullen de mogelijke gevolgen van blootstelling aan HV's voor de gezondheid van werknemers en hun kinderen worden gepresenteerd, evenals de toxicologische kenmerken van HV's en hoe dit van invloed kan zijn op de geschatte blootstelling op de werkplek. Ook de relevante wetgeving inzake welzijn op het werk zal worden gevalueerd. Ten slotte zullen concrete voorbeelden uit verschillende sectoren met ervaring in het beheer van HV'S uitvoerig worden onderzocht (bijv. Dienstentitels). Er zal ook een praktische gids worden verspreid om werkgevers, werknemers en diverse andere actoren te informeren over blootstelling aan HV's in een beroepscontext, via het Belgisch kenniscentrum over welzijn op het werk (Be SWIC).231 2023-2026: Andere bewustmakings- en opleidingsacties zullen worden georganiseerd naar gelang van de behoeften en/of verzoeken (bijv. workshops, communicatie-instrumenten, enz.). Er zullen geharmoniseerde boodschappen moeten worden ontwikkeld die door alle actoren worden gesteund en waarin concrete gevallen aan bod komen. Deze acties zullen worden besproken binnen de NAPED-TF en de NAPED-vervolgcomits, rekening houdend met andere ontwikkelde opleidingsinstrumenten (actieblad A.4). De kwestie van de blootstelling van werknemers aan chemische stoffen, met name aan HV'S, zal ook moeten worden besproken binnen de verschillende officile instanties die betrokken zijn bij het welzijn op het werk (met inbegrip van de genderdimensie*) daarvan. De preventiedienst op het werk zal blootstelling aan HV's dienen te voorkomen. 52 * zie woordenlijst Indicatoren van prestatie Geraamde begroting Financiering Link met andere acties 53 Tot slot is een wijziging van de huidige regelgeving nodig. Hierbij kunnen wijzigingen zoals de expliciete opname van de HV'S in de bijlagen van Titel 3 van boek X (bescherming van jonge werknemers) en van Titel 5 van boek X (bescherming van het moederschap) van de Codex over het welzijn op het werk worden overwogen.227 Ook kan worden overwogen de HV'S expliciet te vermelden in artikel II.7-14 van de Codex (door de werkgever aan het Comit voor preventie en bescherming op het werk verstrekte informatie), aangezien deze vermelding reeds is gemaakt voor nanomaterialen. Ten slotte dient te worden onderzocht of HV's kunnen worden opgenomen in de werkingssfeer van Titel 2 van boek VI van de Codex (bescherming van werknemers tegen CMR-stoffen). Dit zou bijdragen tot de invoering van de nodige preventieve maatregelen om de perioden van kwetsbaarheid van de meest kwetsbare bevolkingsgroepen te overbruggen (bijv. de verwijdering van werkneemsters van arbeidsposten waar blootstelling aan HV's mogelijk is in geval van zwangerschap of een vermoeden van zwangerschap). De hierboven bedoelde aanpassingen van de sociale regelgeving dienen ook op Europees niveau te worden bepleit met betrekking tot de richtlijnen inzake de bescherming van de gezondheid en de veiligheid van de werknemers, ten einde in heel Europa billijke arbeidsvoorwaarden te garanderen (actieblad B.1). Anderzijds, zijd de discussies over een wijziging van de REACH*- en CLP*-verordeningen in 2021 begonnen. De wijziging van de CLP*-verordening is gepland voor 2022-2023.86 Deze wijzigingen in de wetgeving op Europees niveau zijn niet onontbeerlijk voor actie op nationaal niveau, maar zij zouden bepaalde acties wel een grotere kans van slagen geven. Ten slotte is het van belang de professionele gebruikers meer bewust te maken van de informatie op de etiketten van producten die HV's kunnen bevatten (na aanpassing van de CLP*-verordening), alsook in de veiligheidsinformatiebladen.232 Publicatie van wijzigingen in de regelgeving, organisatie van sensibilisatie en/of opleidingen georganiseerd, evaluatie van de voorgestelde instrumenten (enqutes), evaluatie van de verworven kennis (enqutes), veranderingen in de beroepspraktijken (enqute die in 2027 onder de betrokken werknemers wordt gehouden). FOD VVVL: 5.000 in 2022 (studiedag) + 15.000 in 2024 et 2026 (bewustmaking en/of opleidingen) + 1,1 VTE FOD WASO: 2.500 in 2022 (studiedag) + 0,25 VTE Publiek (federaal) A.4, B.1 * zie woordenlijst Actieblad A.6 NEHAP3: nee FPDO: nee Titel van de actie Beschrijving van de context Piloot Bijdragers - operatoren Uitvoeringsperiode 54 Aandringen op een wijziging van de criteria voor de toekenning van het EU Ecolabel evenals het overwegen van bijkomende etikettering voor bepaalde stoffen Het EU Ecolabel wil de lat hoger leggen op het gebied van milieuen gezondheidsbescherming.233 Het stelt de consument in staat een weloverwogen keuze te maken bij de aankoop van bepaalde producten. Op dit moment zijn er meer dan 20 productgroepen waarvoor EU Ecolabel criteria bestaan die gaan van schoonmaakmiddelen, over verven, textiel tot matrassen, meubels en toeristische accommodatie. De productgroepen zijn erg divers en per productgroep zijn er criteria om te bepalen waaraan een EU Ecolabel product moet voldoen. Die criteria worden regelmatig herzien (+/- om de 6 jaar) en af en toe worden er criteria ontwikkeld voor nieuwe productgroepen. DG JRC leidt de ontwikkeling van de criteria. Technische zaken worden besproken in Adhoc Werkgroepen, waar alle stakeholders aan kunnen deelnemen: sectororganisaties, lidstaten, milieuorganisaties, consumentenorganisaties, fabrikanten... Beleidsaspecten binnen de ontwikkeling van criteria worden in de EU Ecolabel Board (EUEB) besproken. Hierin zitten vaste leden: de bevoegde overheden, milieuorganisaties, vertegenwoordigers van de bankensector, consumentenorganisaties, ECHA...234 In Belgi is de bevoegde instantie het Belgisch comit voor de toekenning van het EU Ecolabel.235 Binnen dit Comit wordt de input bepaald die Belgi zal geven betreffende de ontwikkeling van criteria. De FOD VVVL is verantwoordelijk voor het secretariaat hiervan. Momenteel wordt het HV-karacter van een stof alleen in aanmerking genomen bij de criteria voor de toekenning van de EU Ecolabel voor cosmetische producten (herziening van de criteria eind 2021). Er moet echter worden opgemerkt dat er vrijwel geen cosmetica producten op de markt zijn die de EU Ecolabel dragen. Bovendien is er geen specifieke etikettering voor HV's-stoffen. FOD VVVL: DGEM (Productbeleid dienst)88 Belgisch comit voor de toekenning van het EU Ecolabel, DETIC150, Essenscia151, Fevia152, VBO213, Ecoconso144, Test Aankoop145 2022-2026 * zie woordenlijst Beschrijving van de actie: doelstellingen, outputs en mijlpalen 2022-2026 : De FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu (DGEM) 88 zal aan het Belgisch comit voor de toekenning van het EU Ecolabel voorstellen om er binnen het EUEB en de adhoc werkgroepen op aan te dringen om HV's in het algemeen, en PFAS gedentificeerd als HV's in het bijzonder, te verbieden bij het ontwikkelen of het herzien van de criteria van het EU Ecolabel voor elke productgroep. Productgroepen waarbij dit bijvoorbeeld van toepassing kan zijn, zijn: de absorberende hygineproducten (maandverbanden, luiers, tampons) waarvoor de herziening van de criteria net opgestart is, de 6 detergentenproductgroepen (revisie eind 2022), textiel, verven, tissuepapier... De toevoeging van het criterium "vrij van HV's" aan de criteria voor de toekenning van de EU Ecolabel zal op lange termijn het op de markt brengen van gezondere producten op Europese schaal bevorderen. Het zal het voor de consument ook gemakkelijker maken om het etiket te lezen en producten te kiezen. Belgi zal er dan ook actief bij de EU op aandringen om dit criterium toe te voegen aan het EU Ecolabel. Binnen de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu zal ook een communicatiestrategie worden opgezet om de EU-wijzigingen aan de industrie (actieblad A.3) en de consumenten (actieblad A.2) bekend te maken. 2024-2026: De NAPED TF zal de mogelijkheid bestuderen om specifieke etikettering toe te passen voor HV's in het algemeen, en/of bepaalde chemische stoffen in het bijzonder (bijv. gedentificeerde PFAS, gebromeerde vlamvertragers...), op consumentenproducten die het grootste risico inhouden voor de gezondheid van mens en dier en voor het milieu, wanneer zij op de markt worden gebracht. Dit zal afhangen van wijzigingen in de bestaande EU-wetgeving (bv. REACH*, CLP*), of de inwerkingtreding van nieuwe regelgeving, in de komende jaren (actieblad B.1). Deze etikettering moet ook gelden voor onlineverkoop (e-handel). Indicatoren van prestatie Ten slotte zal de beschikbaarheid van de mobiele toepassing Scan4chem in Belgi de snelle identificatie vergemakkelijken van producten die HV's kunnen bevatten (actieblad B.3). Deze toepassing geeft de ingredinten van een product weer en identificeert mogelijk gevaarlijke stoffen. Evaluatie van de criteria voor de toekenning van de EU Ecolabel aan het eind van de NAPED, toename van het aantal producten 55 * zie woordenlijst Geraamde begroting Financiering Link met andere acties met de EU Ecolabel op de markt, ontwikkeling van specifieke etikettering, beschikbaarheid van de mobiele toepassing Scan4Chem. FOD VVVL: interne operationele begroting (1 VTE) Publiek (federaal) A.2, A.3, B.1, B.3 56 * zie woordenlijst Actieblad B.1 NEHAP3: nee FPDO: nee Titel van de actie Beschrijving van de context Actief en op ambitieuze wijze bijdragen aan progressieve Europese wetgeving ter bescherming van kwetsbare bevolkingsgroepen (zowel op het gebied van menselijke Gezondheid als Milieu) en Belgische acties versterken, waarbij het voorzorgsprincipe wordt voorop gesteld HV's brengen de menselijke gezondheid en de gezondheid van ons milieu in gevaar. Uit verschillende ECHA-studies blijkt dat wetgeving de belangrijkste motor is voor de vervanging van deze stoffen, met name beperking en autorisatie in het kader van REACH*.236-239 Voorts kan in geval van verwachte ernstige problemen een beroep worden gedaan op het voorzorgsbeginsel om anticiperende beschermende maatregelen te nemen, zelfs indien er geen zekerheid bestaat.240 De Europese Commissie plant daarom een reeks wetgevingsacties inzake HV's, in het kader van de Green Deal en haar CSS.86 Een eerste ronde van besprekingen over de wijziging van de REACH*- en CLP*-verordeningen is aldus in 2021 van start gegaan.86 Bovendien is een gerichte herziening van de Europese verordening inzake cosmetische producten in gang gezet en zouden specifieke bepalingen voor HV's kunnen worden ingevoerd om deze te verbieden, behalve voor gebruik dat als essentieel wordt beschouwd. Piloot Bijdragers - operatoren Uitvoeringsperiode Beschrijving van de actie: doelstellingen, outputs en mijlpalen In Belgi bepaalt de subgroep "ED" van het CCIM de Belgische standpunten in de Europese onderhandelingen over HV's, voor wetgeving die betrekking heeft op het Milieu.174 Deze subgroep omvat leden van ministerile kabinetten en administratief personeel. Indien nodig zou deze subgroep ook kunnen dienen als platform voor de uitwisseling van informatie en adviezen over de inachtneming van de HV's in de verschillende wetgevingen, na raadpleging en op verzoek van de betrokken autoriteiten. FOD VVVL (DGEM)88 CCIM (subgroep ED)174, FAGG177 2022-2026 2022-2023 : Er zijn onderhandelingen gaande over de CLP*-verordening, over de toevoeging van een nieuwe indeling als "HV", en over het in aanmerking nemen van mengsels. Verschillende lidstaten, waaronder Belgi, zijn voorstander van de invoering van geharmoniseerde gevarenklassen voor HV's, en twee subcategorien, afhankelijk van het niveau van de beschikbare 57 * zie woordenlijst wetenschappelijke gegevens, zoals voor CMR-stoffen. Er zijn ook onderhandelingen aan de gang om de bijlagen bij de REACH*verordening bij te werken teneinde er de nodige tests voor de identificatie van HV's aan toe te voegen. Er zijn ook andere acties gepland voor andere wetgeving. Er zal dus een verband moeten worden gelegd tussen de indeling van HV's in de CLP*verordening en de beperkingen in cosmetische producten, in het kader van de herziening van de Europese Cosmeticaverordening. Ook zal ervoor moeten worden gezorgd dat de bestaande instrumenten in het kader van REACH* (autorisatie en beperking) voor HV's kunnen blijven worden gebruikt. Belgi zal een belangrijke rol spelen in deze ambitieuze onderhandelingen om de CLP*-, REACH*- en Cosmetica-verordeningen te harmoniseren en strikter te maken voor HV's. Ook zou op Europees niveau kunnen worden gepleit voor aanpassing van de sociale regelgeving aan de richtlijnen betreffende de bescherming van de gezondheid en de veiligheid van werknemers, ten einde in heel Europa billijke arbeidsvoorwaarden te garanderen (actieblad A.5). Er zal ook een doeltreffend communicatiebeleid moeten worden gevoerd om de burgers beter te informeren over de acties die de bevoegde Belgische autoriteiten op Europees niveau ondernemen (actieblad B.4). 2022-2026 : De subgroep "ED" van het CCIM zal een cordinerende rol spelen voor de wetgevingen die onder het CCIM vallen. Het doel is te zorgen voor samenhangende Belgische standpunten over deze kwestie, zoals een verbod op het gebruik van HV's in alle consumentenproducten die kunnen worden gebruikt door de bevolkingsgroepen die het kwetsbaarst zijn voor HV's: kinderen, adolescenten, zwangere vrouwen of vrouwen die borstvoeding geven, patinten met bepaalde medische aandoeningen (bijv. een verbod in producten voor jonge kinderen tot 3 jaar van bisfenolen in voedselverpakkingen, propyl- en butylparabenen in verzorgingsproducten en ftalaten in speelgoed en verzorgingsproducten). Ook moet worden toegezien op de vervanging van deze stoffen door beschikbare niet-schadelijke alternatieven met een aanvaardbare kwaliteit/prijsverhouding, door de ontwikkeling van passende economische instrumenten (actieblad B.5). Bepaalde keurmerken, zoals de EU Ecolabel, zouden ook op verzoek van de consumenten kunnen worden gepromoot (actieblad A.6). 58 * zie woordenlijst Indicatoren van prestatie 59 Belgi zal op Europees niveau een ambitieuze positie aannemen opdat HV's in consumentenproducten, en een negatief effect kunnen hebben op de menselijke gezondheid en/of het milieu, worden uitgefaseerd tegen 2030. HV's in cosmetica, speelgoed en food contact materials, die een negatief effect kunnen hebben op de menselijke gezondheid en/of het milieu, worden uitgefaseerd tegen 2025. Er zou een verschil kunnen worden gemaakt naargelang het gebruik van de betrokken producten als essentieel of niet-essentieel wordt gedefinieerd (er zijn besprekingen gaande op Europees niveau). Belgi zal in haar positiebepaling op Europees niveau uitgaan van het voorzorgsbeginsel*, waarbij alle beschikbare informatie in aanmerking zal moeten worden genomen. Belgi pleit voor de opmaak van een niet-limitatieve lijst van risico-criteria om het toepassingsgebied van dit beginsel beter af te bakenen, aangezien het verschilt van de klassieke (normatieve) toxicologie.240 Bovendien dienen de normen die van toepassing zijn voor kinderen ("kindnorm") te worden uitgebreid tot alle kwetsbare bevolkingsgroepen. Een partnerschap tussen de FOD VVVL en het FAGG zal ook worden overwogen met betrekking tot de identificatie en het gebruik van HV's in geneesmiddelen en gezondheidsproducten (bijv. medische hulpmiddelen).177 Momenteel wordt de baten/risicoverhouding voor elk geneesmiddel afzonderlijk berekend, op het moment van de aanvraag van een vergunning voor het in de handel brengen.46,47 Bovendien beperkt de Europese Verordening 2017/745 betreffende medische hulpmiddelen het gebruik van gedentificeerde HV's in een concentratie van meer dan 0,1% in massafractie (bijlage I, artikel 10.4.1). In dat geval moet op het hulpmiddel zelf en/of op de verpakking een etiket worden aangebracht waarop de aanwezigheid van deze stoffen wordt vermeld.45 Ten slotte dienen regionale en lokale acties ten behoeve van gezondheid en milieu sterk te worden aangemoedigd, zoals acties inzake pesticiden die in het NAPAN zijn opgenomen (bijv. pesticidenvrije zones in de buurt van waterbronnen en plaatsen die door kwetsbare bevolkingsgroepen worden bezocht...).241 Deze acties zullen een aanvulling vormen op de bewustmakingsacties over HV's die door de bevoegde autoriteiten voor de plaatselijke gemeenschappen worden georganiseerd (actieblad A.1). Europees bijgewerkte wetgeving, Belgisch commentaar op de aangebrachte aanpassingen, Belgische standpunten in het Europees debat, gedane mededelingen, ontwikkeling van economische instrumenten (belastingen, steun of bijstand), verandering van praktijken op plaatselijk niveau (enqute in * zie woordenlijst Geraamde begroting Financiering Link met andere acties 2027 onder de regio's, gemeenten), vermindering van het aantal producten met gedentificeerde HV's dat in Belgi op de markt wordt gebracht, aantal producten dat op duurzame wijze is geproduceerd, verbod op HV's in bepaalde consumentenproducten. FOD VVVL: interne operationele begroting (3 VTE) Publiek (federaal) A.1, A.5, A.6, B.4, B.5 60 * zie woordenlijst Actieblad B.2 NEHAP3: nee FPDO: nee Titel van de actie Beschrijving van de context Piloot 61 Een actieve bijdrage leveren aan beoordelingsprocedures voor de identificatie van HV's en aan de communicatie over gedentificeerde en/of vermoede HV's Elk jaar selecteren de bevoegde instanties van de verschillende Europese lidstaten chemische stoffen die in het kader van de REACH*-, Biociden- en PPP's-wetgeving moeten worden beoordeeld, of krijgen zij deze toegewezen. Volgens de Biociden- en PPP's-wetgeving wordt een systematische HV-beoordeling uitgevoerd bij de verlenging van reeds goedgekeurde werkzame stoffen en bij de introductie van een nieuwe werkzame stof.37,38 De richtsnoeren voor de identificatie van HV's moeten strikt worden gevolgd.242 In geval van twijfel of wanneer nieuwe gegevens moeten worden gegenereerd, wordt het advies ingewonnen van de EDEG (deskundigengroep van het HV'S binnen het ECHA).243 Ten slotte worden de conclusies besproken met deskundigen uit andere lidstaten in de werkgroepen "Menselijke gezondheid" en "Leefmilieu". Volgens de REACH*-wetgeving kiezen de bevoegde instanties ervoor stoffen te beoordelen die zij zorgwekkend achten (het potentile HV-karakter kan een van de criteria zijn).34 De stof(fen) zijn opgenomen in het Community Rolling Action Plan (CoRAP).244 Indien uit de beoordeling van de stof een HV-karakter blijkt, kan door het land een procedure worden gevolgd om de stof als HV'S te identificeren (opstelling van een bijlage XVdossier). Het dossier moet vervolgens op het niveau van het ECHA worden verdedigd, teneinde de unanieme instemming van alle lidstaten te verkrijgen (vergadering van het Comit van de lidstaten). Voor Cosmetica is het het "Scientific Committee on Consumer Safety" dat de stoffen beoordeelt, niet de Europese lidstaten.245 Gedentificeerde en verdachte HV's (en die worden gevalueerd) worden vermeld op een website (edlists.org), die gezamenlijk is opgezet door verschillende lidstaten, waaronder Belgi.62 Deze website heeft tot doel de transparantie over de resultaten van de Europese evaluatieprocedures te vergroten en een lijst op te stellen van gedentificeerde of verdachte HV's binnen de EU. FOD VVVL (DGEM, DGAPF)88 * zie woordenlijst Bijdragers - operatoren Uitvoeringsperiode Beschrijving van de actie: doelstellingen, outputs en mijlpalen ECHA (EDEG)243 2022-2026 Na de evaluatie van het HV-karakter van verschillende chemische stoffen in het kader van REACH* zal Belgi de komende jaren een SVHC*-identificatie van verschillende stoffen opstarten (n voor 2022 en n voor 2023). Voor verscheidene andere stoffen zal ook een advies van de EDEG-deskundigengroep worden gevraagd (naar verwachting twee stoffen in 2022). De lijst van dossiers die door Belgi moeten worden behandeld, wordt jaarlijks opnieuw gevalueerd, in cordinatie met ECHA. Voorts kunnen de bevoegde autoriteiten in het kader van de beoordeling van bepaalde stoffen verzoeken om wetenschappelijke studies van het type "Adverse Outcome Pathway" (AOP), die door onafhankelijke onderzoeksinstellingen worden uitgevoerd. Dit soort gentegreerde aanpak maakt een beter inzicht mogelijk in de risico's voor de menselijke gezondheid van blootstelling aan HV's. Onder de Biociden-wetgeving is Belgi van plan de EDEG om advies te vragen voor twee werkzame stoffen in 2022. En tegen 2026 zullen ook drie andere werkzame stoffen worden gevalueerd, waarvan er ten minste twee aan de EDEG zullen worden overgedragen (n daarvan is ook een PPP). Onder de wetgeving voor PPP's is Belgi van plan om in 2021-2022 het advies van de EDEG-deskundigengroep in te winnen voor 10 tot 11 werkzame stoffen. Uitwisselingen en gezamenlijke acties zullen in het algemeen worden aangemoedigd binnen de FOD VVVL, tussen de verschillende betrokken diensten.88 Er zal rekening moeten worden gehouden met een mogelijke evolutie van de evaluatieprocedures. Er is bijvoorbeeld een discussie op gang gebracht over de beoordeling van stoffen per familie of over het in aanmerking nemen van de cocktaileffecten. Bovendien zou de ontwikkeling en validering van nieuwe tests voor de identificatie van HV's de beoordelingsprocedures kunnen versnellen (actieblad C.3). Over de identificaties waartoe Belgi en andere bevoegde instanties op Europees niveau het initiatief hebben genomen, zal grondiger worden gecommuniceerd met de burgers (actieblad B.4) en de industriesector, om de vervanging van als HV's gedentificeerde stoffen te bevorderen (actieblad A.3). De gezamenlijke website met de lijsten van gedentificeerde en/of verdachte HV's zal regelmatig worden bijgewerkt.62 Bovendien zal deze informatie worden gebruikt voor de traceerbaarheid van producten, met name in het kader van de SCIP-databank (actieblad B.3). 62 * zie woordenlijst Indicatoren van prestatie Geraamde begroting Financiering Link met andere acties Stoffen die bij de EDEG-deskundigengroep zijn ingediend, ingediende bijlage XV-dossiers, SVHC's* gedentificeerd, verslagen van wetenschappelijke studies (bijv. AOP-studies), gedane mededelingen, bijwerking van de edlists.org-website. FOD VVVL: interne operationele begroting (5 VTE DGEM, x VTE DGAPF) + 50.000/jaar van 2023 tot 2026 (bijv. AOP studies) Publiek (federaal) A.3, B.3, B.4, C.3 63 * zie woordenlijst Actieblad B.3 NEHAP3: ja FPDO: nee Titel van de actie Beschrijving van de context Piloten Bijdragers - operatoren 64 Deelnemen aan de invoering in Belgi van een Europees traceerbaarheidssysteem voor producten die HV's bevatten Vanaf 5 januari 2021 moeten bedrijven die artikelen op de markt brengen die SVHC's* uit de REACH*-kandidatenlijst bevatten, in concentraties van 0,1% (g/g*) of meer, deze informatie melden via de SCIP-databank.212 Deze nieuwe databank zal informatie beschikbaar maken over de hele levenscyclus van het product, ook als afvalstof. Het doel van deze databank is het sorteren van afval te vergemakkelijken en de kwaliteit van gerecycleerde materialen te verbeteren. Deze informatie wordt verzameld door het ECHA, uit hoofde van de kaderrichtlijn water.48 Anderzijds, is het bedrijf krachtens REACH* verplicht om aan de burger die daarom vraagt, en binnen 45 dagen na het verzoek, mee te delen of het product dat het op de markt brengt een SVHC* bevat (artikel 33.2). Het Europees LIFE AskREACH-project heeft een smartphone-applicatie (Scan4Chem) ontwikkeld om de voorlichting aan burgers te vergemakkelijken.246,247 Deze smartphone-applicatie is momenteel beschikbaar in 15 Europese landen: Frankrijk, Duitsland, Servi, Luxemburg, Kroati, Tsjechische Republiek, Oostenrijk, Letland, Estland, Litouwen, Griekenland, Portugal, Denemarken, Zweden en Polen. Het scant consumentenproducten in winkels en gaat na of ze bekende SVHC's* bevatten. Ten slotte bestaan voor bepaalde consumentenproducten die HV's kunnen bevatten (PPP's voor professioneel gebruik of niet- professioneel gebruik, geneesmiddelen) reeds inzamelings- en recyclingkanalen. Voor PPP's voor professioneel gebruik wordt de ophaling van verouderde of ongebruikte producten verzekerd door AgriRecover, onder toezicht van het FAVV.248 Voor PPP's voor niet-professioneel gebruik zijn er bewustmakingsacties betreffende de selectieve inzameling van Niet Bruikbare GewasbeschermingsMiddelen (NBGM's) in de containerparken.101 Wat geneesmiddelen betreft, wordt de inzameling van ongebruikte en verouderde producten door de gewesten georganiseerd voor het grote publiek, in het kader van de afvalbevoegdheid (VALIPAC professional).249 FOD VVVL (DGEM)88, NEHAP36 FAVV250, regionale autoriteiten, SPW DGARNE/DSD251, OVAM (Flanders circular)252, AVIQ (afdeling internationale * zie woordenlijst Uitvoeringsperiode Beschrijving van de actie: doelstellingen, outputs en mijlpalen betrekkingen)185, DETIC150, Essenscia151, Fevia152, Agoria148, VBO213 2022-2026 2022-2023: Belgi zal contact opnemen met de LIFE AskREACHprojectpartners om de Scan4Chem smartphone-applicatie in Belgi beschikbaar te maken. De doelstellingen van deze toepassing zijn de consumenten te helpen een beter inzicht te krijgen in wat zij consumeren en de bedrijven instrumenten aan te reiken om te voldoen aan hun communicatieverplichtingen inzake SVHC's*. Belgi zal het project moeten ondersteunen en bepaalde taken moeten uitvoeren, waaronder erop toezien dat bedrijven deelnemen en de AskREACH-databank correct invullen. Zodra de applicatie in Belgi beschikbaar is, zal een communicatiecampagne worden gelanceerd bij bedrijven (actieblad A.3) en consumenten (actieblad A.2). Er zal echter rekening moeten worden gehouden met de wijzigingen in de REACH-verordening* die de komende jaren kunnen worden aangenomen, met name wat de vergunningsprocedure betreft. 2022-2026: Ook zal ervoor moeten worden gezorgd dat de producten die het resultaat zijn van inzameling en recycling, aan dezelfde normen voldoen als de producten die op de markt worden gebracht, als onderdeel van de ontwikkeling van de circulaire economie. Een betere opvolging van ingezamelde en gerecycleerde producten moet dus op het Belgische grondgebied worden doorgevoerd (criteria voor de terugwinning van afvalstoffen, bijproducten en einde-afvalstatus), in samenwerking met de industrile sector. Daarom zullen samen met de regionale autoriteiten communicatieacties worden uitgevoerd om de actoren in de inzamelings- en recyclingketen bewust te maken van de HV'sproblematiek en te zorgen voor een correct gebruik van de SCIPdatabank. Bovendien zal over de SVHC's* die door Belgi en door andere bevoegde instanties op Europees niveau zijn gedentificeerd, intensiever worden gecommuniceerd met de industrile sector, om deze ertoe aan te zetten de SCIP-databank te vervolledigen (actiebladen B.2 en B.4). Indicatoren van prestatie Ten slotte moeten de bewustmakingscampagnes betreffende de bestaande inzamelings- en recyclagekanalen voor bepaalde consumptieproducten die HV's kunnen bevatten (PPP's voor professioneel gebruik, NBGM's, geneesmiddelen) bij de gebruikers van deze producten worden voortgezet. De regionale autoriteiten zullen er via NAPAN en NEHAP3 bij worden betrokken.6 Beschikbaarheid van de Scan4Chem-toepassing in Belgi + tevredenheidsonderzoek bij de consumenten, aantal downloads 65 * zie woordenlijst Geraamde begroting Financiering Link met andere acties van de Scan4Chem-toepassing in Belgi, communicatieacties, aantal kennisgevingen in de SCIP-databank, doeltreffendheid van de inningen. FOD VVVL: 50.000/jaar van 2023 tot 2026 + 1,3 VTE NEHAP3: nog te bepalen Publiek A.2, A.3, B.2, B.4 66 * zie woordenlijst Actieblad B.4 NEHAP3: nee FPDO: nee Titel van de actie Beschrijving van de context Totstandbrenging van een doeltreffender communicatiebeleid van de kant van de Belgische autoriteiten De Belgische autoriteiten zijn bij tal van taken betrokken, in cordinatie met de Europese autoriteiten. We kunnen onder andere noemen: - Discussies over de wijziging van bestaande wetgeving: REACH*, CLP*... (actieblad B.1), - Actieve bijdrage aan de evaluatieprocedures voor de identificatie van HV's (actieblad B.2), - Bewustmakingscampagnes over chemische stoffen (actiebladen A.1 en A.2), - De invoering in Belgi van een EU traceerbaarheidssysteem voor producten die HV's bevatten (actieblad B.3). Niettemin is de communicatie rond deze verschillende acties momenteel vrij beperkt. Daarom is het van belang een doeltreffender communicatiebeleid te ontwikkelen. Anderzijds is het van essentieel belang dat de Belgische bevolking zich ervan bewust wordt dat met haar bezorgdheid rekening wordt gehouden, dat de bescherming van de menselijke gezondheid en het milieu prioriteiten zijn geworden en dat door de bevoegde instanties op federaal, gewestelijk en gemeenschapsniveau maatregelen worden genomen. Piloot Bijdragers - operatoren Uitvoeringsperiode Beschrijving van de actie: doelstellingen, outputs en mijlpalen Ten slotte is het van belang dat Belgi zich positioneert als een leider op het gebied van HV's, in navolging van andere landen die reeds sterk op dit gebied actief zijn, zoals Frankrijk, Denemarken en Zweden. FOD VVVL88 Sciensano179, BELSPO253, regionale autoriteiten, AVIQ (afdeling internationale betrekkingen)185, Kom op tegen kanker162 2022-2026 Op Europees niveau: Een ambitieuze leiderspositie van Belgi inzake HV's zal de komende jaren op Europees niveau moeten worden bevestigd (actieblad B.1). In dit verband zal moeten worden gestreefd naar krachtige gemeenschappelijke standpunten met onze Europese partners (bijv. REACH-up*)254 over lopende projecten. De toewijzing van het voorzitterschap van de EU aan Frankrijk in 2022, aan Zweden in 2023 en aan Belgi in 2024 zou ertoe kunnen bijdragen dat de strijd tegen de HV's op de politieke 67 * zie woordenlijst Indicatoren van prestatie Geraamde begroting Financiering Link met andere acties agenda blijft staan als een zaak die deze drie landen gemeenschappelijk hebben. De federale en regionale overheden zullen zich er ook toe moeten verbinden dat Belgi coherente standpunten inneemt over Europese aangelegenheden die verband houden met de HV's. Op nationaal niveau: Wij zullen ook een doeltreffend en toegankelijk communicatiebeleid naar het grote publiek moeten ontwikkelen om de acties van de bevoegde Belgische autoriteiten, zowel op federaal, regionaal als op Europees niveau, voor het voetlicht te brengen. Het zal ons ook in staat stellen proactief te reageren op de bezorgdheid van de burgers. Er zouden verschillende communicatie-instrumenten kunnen worden ontwikkeld: - Regelmatiger bijwerken van de website van de FOD VVVL88, - Publicatie van een driemaandelijkse nieuwsbrief gericht op het grote publiek en de bevoegde autoriteiten, - Ontwikkeling van een specifieke NAPED website, - Publicatie van nieuws op sociale netwerken (Facebook, Twitter, LinkedIn...). De aanwerving van externe communicatiepartners dient te worden overwogen. Bij de "ervaringsdeskundigen" van de POD MI zal moeten worden nagegaan of de boodschappen geschikt en toegankelijk zijn voor kansarme bevolkingsgroepen.210 Ten slotte zal ook moeten worden gestreefd naar een frequentere, op verschillende doelgroepen gerichte communicatie en popularisering van de resultaten van wetenschappelijk onderzoek naar HV's (bijvoorbeeld naar de effecten op de gezondheid en/of het milieu). Dit zal gebeuren in de vorm van wetenschappelijke communiqus die gepubliceerd zullen worden op de website van de FOD VVVL88, op de website van zijn partners of op de websites van de regionale overheden (popularisering van de resultaten van studies over HV's). Belgische standpunten over HV's, ontwikkelde communicatieinstrumenten, publicaties van wetenschappelijke studies, feedback van doelgroepen (enqutes). FOD VVVL: interne operationele begroting (1,2 VTE) Publiek (federaal) A.1, A.2, B.1, B.2, B.3 68 * zie woordenlijst Actieblad B.5 NEHAP3: nee FPDO: ja (actie 6.4.3) Titel van de actie Beschrijving van de context Piloten 69 Identificatie van instrumenten om een gezonde en doeltreffende vervanging van HV's te bevorderen/aan te moedigen In sommige sectoren worden stoffen waarvan vaststaat of vermoed wordt dat ze een HV zijn, apart vermeld (bijv. ftalaten in medische hulpmiddelen, conserveringsmiddelen in cosmetica...) De huidige regelgeving verbiedt het gebruik van deze stoffen echter niet. Niettemin zijn industrilen voorstander van de vervanging van HV's in consumentenproducten.121 De identificatie van HV's is daarom belangrijk voor een duurzame vervanging. Voorts is het van belang om veilige en doeltreffende vervangingsmiddelen op lange termijn te bevorderen. Ongunstige vervangingen, bijv. door stoffen met een gelijkwaardig of hoger risiconiveau, moeten worden vermeden. Daarom moet worden nagedacht over adequate instrumenten die het mogelijk maken het zoeken naar vervangingsmiddelen (verandering van stoffen en/of wijziging van praktijken) aan te moedigen. In april 2019 heeft de FOD Economie een studie uitgevoerd met als titel "Ontwikkeling van een strategische routekaart voor de vervanging van SVHC in het kader van een duurzame economie".255 Maar een verdere gedetailleerde analyse is nu nodig om te bepalen welke economische instrumenten op nationaal niveau kunnen worden ontwikkeld om het gebruik van HV's terug te dringen en de vervanging ervan op duurzame wijze te bevorderen. Sommige Europese lidstaten zijn ook zeer betrokken bij deze kwestie. In Frankrijk heeft INERIS de aanzet gegeven tot zeer belangrijke werkzaamheden op het gebied van de duurzame vervanging van bepaalde bisfenolen of ftalaten, in samenwerking met de industrile sector.256 Ten slotte ligt de verantwoordelijkheid voor de vervanging van chemische agentia bij de bedrijven als het gaat om de bescherming van de gezondheid van de werknemers, volgens Boek VI, Titel 1 van het wetboek inzake welzijn op het werk. Ondernemingen zijn zich onvoldoende bewust van hun verplichtingen in dit verband, zoals de vervangingsverplichting. FOD VVVL88, FOD Economie175 * zie woordenlijst Bijdragers - operatoren Uitvoeringsperiode Beschrijving van de actie: doelstellingen, outputs en mijlpalen FOD Financin257, FAGG177, Institut Scientifique de Service Public (ISSeP)258 2022-2026 2022-2023: De FOD Economie en de FOD VVVL zullen samen een studie opzetten over substitutie van chemische stoffen, met inbegrip van de HV's. Deze studie zal begin 2022 van start gaan als onderdeel van het EU herstelplan (NextGenerationEU)259 en het federaal actieplan Circulaire Economie. Zij zal uit verschillende onderdelen bestaan: - prioritering van stoffen en sectoren, - vaststelling van de meest doeltreffende en passende maatregelen (bijv. economische instrumenten, publicaties...), - beoordeling van de sociaal-economische gevolgen van deze maatregelen. De keuze van de prioritaire sector(en) zal worden gemaakt in overleg met andere relevante bevoegde autoriteiten. Er zal worden nagegaan welke economische instrumenten het best kunnen bijdragen tot het terugdringen van het gebruik van HV's en het bevorderen van de vervanging ervan en het veranderen van de beroepspraktijken. Financile stimulansen zijn een economische hefboom die bij voorrang moet worden geactiveerd (subsidies aan de industrile sector, onderzoekssubsidies...), maar ook belastingen of een verschil in BTW op producten kunnen overwogen worden ("de vervuiler betaalt" principe). De studie moet uiterlijk eind 2023 voltooid en gepubliceerd zijn. Met armoede- en genderdimensie* effecten zal rekening worden gehouden in risico-analyses en Socio-Economische Impact analyses, indien relevant. 2024-2026: De studie over de vervanging van chemische stoffen zal als basis dienen voor de uitvoering van passende maatregelen (evidence based policy) waardoor chemische stoffen, met inbegrip van HV's, gesubstitueerd worden door veilige alternatieven (bijv. chemische stoffen die worden beoordeeld en geen risico's inhouden voor de gezondheid en het milieu). Ook vervanging van de gebruikte materialen kan worden overwogen (bijv. vervanging van plastic door glas). Verschillende studies die momenteel in het ISSeP worden uitgevoerd, moeten resultaten opleveren over de doeltreffendheid van HV-vervanging (actieblad C.2).258 70 * zie woordenlijst Indicatoren van prestatie Geraamde begroting Financiering Link met andere acties Om de uitvoering van deze maatregelen te bespoedigen en ervoor te zorgen dat zij doeltreffend zijn, is het van belang dat tegelijkertijd de industrie bewust wordt gemaakt van de kwestie van de HV's (actieblad A.3). De te ontwikkelen maatregelen zullen in de NAPED TF moeten worden besproken, rekening houdend met de ontwikkeling van het regelgevingskader op Europees niveau (actieblad B.1). Er zou ook een uitwisseling met bepaalde Europese partners (bijv. INERIS) op gang kunnen worden gebracht. Ten slotte zou het interessant zijn om nieuwe praktijken aan te moedigen in bepaalde beroepssectoren waar de blootstelling aan HV's groter is (bijv. een betere bescherming van de werknemers in de industrile sector, vermindering van het gebruik van bestrijdingsmiddelen, vergroting van de bufferzones tussen akkers en waterbronnen of plaatsen die door kwetsbare bevolkingsgroepen worden bezocht...). Doeltreffende bewustmaking van de plaatselijke actoren en de industrile spelers zal noodzakelijk zijn, als eerste stap, voordat de uitvoering van concrete acties wordt overwogen (actiebladen A.1 en A.5). Het zou ook interessant zijn om de consumptie van gezonde producten met een aanvaardbare prijs/kwaliteitsverhouding aan te moedigen door de ontwikkeling van economische stimulansen. Ook bepaalde keurmerken, zoals de Europese milieukeur, zouden op verzoek van de klanten kunnen worden gepromoot (actieblad A.6). Publicatie van studies, ontwikkeling van economische instrumenten (belastingen, steun of bijstand), verandering van praktijken op plaatselijk niveau (enqute in 2027 onder de regio's, gemeenten), vermindering van het aantal producten met gedentificeerde HV's dat in Belgi op de markt wordt gebracht, aantal producten dat op duurzame wijze is. FOD VVVL: 150.000 in 2025-2026 + interne operationele begroting (1,5 VTE) FOD Economie: interne operationele begroting (1 VTE) + subsidies van het Europees herstelplan (NextGenerationEU) Europees (NextGenerationEU herstelplan), publiek (federaal) A.1, A.3, A.5, A.6, B.1, C.2 71 * zie woordenlijst Actieblad B.6 NEHAP3: nee FPDO: nee Titel van de actie Beschrijving van de context Invoering van strengere controles op ingevoerde producten en invoering van strengere normen op exportproducten Producten die van buiten Europa worden ingevoerd en uitgevoerd moeten voldoen aan de Europese normen. Er is echter een zeer groot aantal kennisgevingen via het Europees alarmsysteem Safety Gate260 tegen niet-conforme ingevoerde producten, vooral met betrekking tot gevaarlijke stoffen zoals HV's (bijv. DEHP).261 Dit betreft zeer uiteenlopende productcategorien: speelgoed, producten voor persoonlijke hygine (tampons, handdoeken)... Bovendien worden sommige gevaarlijke chemische stoffen die in de EU verboden zijn geproduceerd voor de export buiten Europa. Momenteel moeten deze producten worden aangemeld krachtens de Verordening nr. 649/2012 inzake "Prior Informed Consent" (PIC) die de in- en uitvoer van bepaalde gevaarlijke chemische stoffen regelt.262 Piloot Bijdragers - operatoren Uitvoeringsperiode Beschrijving van de actie: doelstellingen, outputs en mijlpalen Een betere kennis van het gehalte aan chemische stoffen in producten is noodzakelijk voor een betere controle, maar ook om de consument in staat te stellen met kennis van zaken aankopen te doen en om de verwerking van afval aan het eind van de levenscyclus, met inbegrip van recycling, te vergemakkelijken. De ondernemingen moeten ook hun kennis van hun producten verbeteren. Zo moet de kennisgeving over de aanwezigheid van SVHC's* in producten via de SCIP-databank worden verbeterd. FOD VVVL88 FOD Economie (inspectie, kwaliteit en veiligheid diensten)175, FAGG177, regionale autoriteiten 2022-2026 Op nationaal niveau zullen acties worden ondernomen om het aantal controles op de naleving van de voorschriften voor van buiten Europa ingevoerde producten te verscherpen, met inbegrip van kennisgevingen van de aanwezigheid van SVHC's* in producten die op de Europese markt worden gebracht via de SCIP-databank (actieblad B.3). Binnen de monitoringinstrumenten van NAPED zal worden overwogen zich bij voorrang te richten op ingevoerde producten die bestemd zijn voor bevolkingsgroepen die het meest kwetsbaarst zijn voor HV's (baby's, kinderen, zwangere vrouwen...). Daarnaast zal in samenwerking met de FOD Economie bijzondere aandacht 72 * zie woordenlijst Indicatoren van prestatie Geraamde begroting Financiering Link met andere acties worden besteed aan consumentenproducten die online worden aangekocht (e-commerce), aangezien het aantal niet-conforme producten de laatste jaren sterk is gestegen.263 De controles zullen worden uitgevoerd op basis van duidelijke en solide rechtsgrondslagen (bv. beperkingen in het kader van REACH* en SVHC*-kennisgeving van stoffen die in de kaderrichtlijn afvalstoffen zijn erkend als HV's) en zullen worden versterkt. Een gezamenlijke inspectie met andere diensten is nodig, afhankelijk van de categorien van genspecteerde producten: speelgoed (FOD Economie)175, geneesmiddelen en/of gezondheidsproducten (FAGG)177... Er zou ook een samenwerking kunnen worden opgezet met de regionale inspecteurs, voor wat betreft de melding van mogelijke onregelmatigheden. Ten slotte zal het ook nuttig zijn na te gaan of er eventueel behoefte is aan de aanwerving en opleiding van inspecteurs. Wij zullen de Europese Commissie ook steunen om ervoor te zorgen dat gevaarlijke chemische stoffen die in de EU verboden zijn, niet worden geproduceerd voor uitvoer naar landen buiten Europa. Dit zal ertoe bijdragen dat hun herintrede op de Europese markt via ingevoerde producten wordt beperkt, en dat de in Europa ingevoerde producten dus beter aan de voorschriften voldoen. Een beleidsreactie op dit probleem is dringend noodzakelijk. Een verbod op de export van deze producten lijkt de aangewezen oplossing en moet door Belgi worden gesteund (actieblad B.1). Aantal uitgevoerde inspecties, aantal gecontroleerde producten, daling van het aantal kennisgevingen over producten die uit nietEU-landen worden ingevoerd, afname van het aantal ecommercemeldingen, uitvoerverbod voor gevaarlijke chemische stoffen die in de EU verboden zijn. FOD VVVL: interne operationele begroting (3 VTE) Publiek (federaal) B.1, B.3 73 * zie woordenlijst Actieblad C.1 NEHAP3: ja FPDO: nee Titel van de actie Beschrijving van de context In kaart brengen en onderhouden van een netwerk van deskundigen die betrokken zijn bij wetenschappelijk onderzoek naar HV's Een onbekend aantal wetenschappers en onderzoeksstructuren is momenteel betrokken bij onderzoek naar HV's in Belgi. Het onderwerp HV's is echter voortdurend in ontwikkeling, zowel wat de wetgeving als wat de wetenschap betreft. Er moet dus zo spoedig mogelijk een inventaris worden opgemaakt van de wetenschappelijke actoren die op nationaal niveau bij het onderzoek naar HV's zijn betrokken. Bovendien heeft het onderwerp HV's betrekking op vele disciplines: toxicologie, endocrinologie, milieu-impact, fundamenteel onderzoek, validering van testmethoden, klinisch onderzoek, biomonitoring, voedselconsumptie... De dialoog tussen de wetenschappers die bij deze verschillende disciplines betrokken zijn, is dus van essentieel belang. Daarom moet dit netwerk van actoren worden gestructureerd en regelmatig bijeen worden gebracht door de organisatie van wetenschappelijke bijeenkomsten, om de dialoog en de uitwisseling te bevorderen en zo onze kennis van HV's te verbeteren. Piloten Bijdragers - operatoren Uitvoeringsperiode Beschrijving van de actie: doelstellingen, outputs en mijlpalen Er moet rekening worden gehouden met bestaande kaders en met lopende Europese projecten (EURION cluster82, PARC83,84...). Er zijn reeds verscheidene wetenschappelijke comits opgericht, die regelmatig bijeenkomen (bijv. PARC National Hub). Deze comits kunnen worden geraadpleegd voor de organisatie van wetenschappelijke bijeenkomsten. NEHAP36, FOD VVVL88 Sciensano179, BELSPO253, IEW142, Belgische universiteiten (VUB, UGent, UAntwerpen, KUL, UHasselt, ULige, UCLouvain, UMons, UNamur...), onderzoeksstructuren 2022-2026 2022: Eerst wordt een gedetailleerde inventaris gemaakt van de wetenschappers en onderzoeksstructuren die op nationaal niveau betrokken zijn bij HV's onderzoek. De doelstellingen van deze actie zijn de volgende : - Een overzicht krijgen van het beschikbare panel van deskundigen (vakgebieden), alsook van de betrokken onderzoeksstructuren op nationale schaal (bestudeerde 74 * zie woordenlijst Indicatoren van prestatie Geraamde begroting Financiering Link met andere acties 75 vakgebieden, aantal deskundigen, soorten uitgevoerde studies...), om de vakgebieden of onderwerpen die in Belgi niet of slecht bestudeerd worden, beter te kunnen identificeren. - Structureren van een netwerk van wetenschappelijke deskundigen dat kan worden gemobiliseerd in het kader van oproepen tot het indienen van projecten of verzoeken om wetenschappelijke expertise. Samenwerkingsverbanden en interdisciplinaire projecten moeten worden aangemoedigd om de uitwisseling van kennis over HV's te verbeteren. Deze inventaris zal vervolgens elk jaar moeten worden bijgewerkt om rekening te houden met de evolutie van de bij het HV's onderzoek betrokken actoren. 2023-2026: Tijdens de uitvoering van het eerste NAPED zullen op nationaal niveau verschillende soorten wetenschappelijke evenementen over HV's worden georganiseerd, om dit netwerk van experts in stand te houden: - conferenties of symposia die openstaan voor alle belanghebbenden, - conferenties voor wetenschappers over specifieke onderwerpen (bijv. cocktaileffecten, epigenetische modificaties*, substitutie...), - vergaderingen van het wetenschappelijk comit van NAPED... De werving van externe communicatiepartners moet worden overwogen (actieblad B.4) en bestaande comits (bijv. NEHAP, CCPIE, nationale PARC hub...) kunnen bij de organisatie van deze evenementen worden geraadpleegd. Ook samenwerkingsverbanden, interdisciplinaire projecten net zoals Europees en internationale samenwerkingen moeten worden aangemoedigd. De bevindingen uit deze wetenschappelijke evenementen kunnen, op basis van een wetenschappelijke consensus, als basis dienen voor beleidsbeslissingen over HV's en als leidraad dienen voor communicatie, informatie en advies aan het grote publiek. Inventaris van wetenschappers en onderzoeksstructuren (lijsten of gegevensbanken), georganiseerde wetenschappelijke bijeenkomsten + tevredenheidsonderzoeken uitgevoerd onder deelnemers. FOD VVVL: 15.000 in 2023 en 2025 (wetenschappelijke evenementen) + interne operationele begroting (1,1 VTE) NEHAP3: nog te bepalen Publiek B.4 * zie woordenlijst Actieblad C.2 NEHAP3: ja FPDO: nee Titel van de actie Beschrijving van de context Piloot Bijdragers - operatoren Uitvoeringsperiode 76 Wetenschappelijk onderzoek naar de effecten van HV's op de gezondheid en het leefmilieu in kaart brengen, verderzetten en stimuleren door investering te garanderen Het onderwerp HV's heeft betrekking op vele disciplines: toxicologie, endocrinologie, milieu-impact, fundamenteel onderzoek, validering van testmethoden, klinisch onderzoek, biomonitoring, voedselconsumptie... Dit onderwerp is wetenschappelijk voortdurend in ontwikkeling. Het is dan ook van belang zich regelmatig op de hoogte te stellen van de studies die over HV's zijn verricht, zodat duidelijk wordt welke expertiseen bekwaamheidsgebieden in Belgi zijn ontwikkeld. Er is ook behoefte aan verder wetenschappelijk onderzoek naar de effecten van HV's (alleen of in combinatie) op de gezondheid en/of het milieu, om een duidelijk oorzakelijk verband te kunnen leggen tussen blootstelling aan HV's en de ontwikkeling van bepaalde effecten en/of pathologien (bijv. schildkliergerelateerde problemen). Bovendien zijn er nog veel leemten wat betreft het effect op de gezondheid en/of het milieu via: - cocktaileffecten, - epigenetische modificaties* en transgenerationele effecten*, - het effect van chronische blootstelling aan lage doses HV's, - mogelijke besmetting van de voedselketen. Het is derhalve van essentieel belang het wetenschappelijk onderzoek te stimuleren om deze leemten op te vullen, met name op de hierboven genoemde gebieden, rekening houdend met de wetenschappelijke vooruitgang inzake HV's op internationaal niveau en mogelijke samenwerkingsverbanden. Ten slotte is ook het zoeken naar duurzame alternatieven voor gedentificeerde of verdachte HV's een van de prioriteiten van het wetenschappelijk onderzoek. Verschillende bij het ISSeP lopende studies moeten resultaten opleveren over de doeltreffendheid van de vervanging van deze stoffen.258 NEHAP36, FOD VVVL88 Sciensano179, BELSPO253, VITO264, SPW DGARNE199, ISSeP258, HA141, Belgische universiteiten (ULB, UGent, UAntwerpen, KUL, UHasselt, ULige, UCLouvain, UMons, UNamur...), onderzoeksstructuren 2022-2026 * zie woordenlijst Beschrijving van de actie: doelstellingen, outputs en mijlpalen 2022: Wij zullen eerst een inventaris opmaken van de studies die door de Belgische autoriteiten en onderzoeksstructuren zijn uitgevoerd. Een lijst van belangrijke studies en de links naar de resultaten ervan zullen op de website van de Nationale Cel Milieu en Gezondheid worden geplaatst. De doelstellingen van deze actie zijn de volgende: - Een overzicht krijgen van de studies die op nationale schaal zijn uitgevoerd, om de in Belgi ontwikkelde deskundigheid en vaardigheden beter te kunnen identificeren (zodat wij hen later kunnen ondersteunen), - Vaststellen voor welke thema's met voorrang wetenschappelijke lacunes moeten worden opgevuld (via een raadpleging van de bibliografie op internationaal niveau), en welke thema's op nationaal niveau kunnen worden ondersteund. 2022-2026: De wetenschappelijke studies die momenteel door de autoriteiten worden uitgevoerd, zullen worden voortgezet (bijvoorbeeld de samenwerking tussen het Waalse Gewest en het Condorcet-ziekenhuis over een mogelijk verband tussen endometriose* en blootstelling aan pesticiden). Het ISSeP wil biomerkers van effect ontwikkelen, om HV's te helpen identificeren (actieblad C.3).258 De resultaten van deze studies zullen vervolgens op de website van de Nationale Cel Milieu en Gezondheid worden geplaatst. Er zullen ook nieuwe wetenschappelijke studies moeten worden verricht, onder andere naar de cocktaileffecten, naar epigenetische modificaties* en/of transgenerationele effecten* en naar oorzakelijke gezondheidsproblemen. Bijkomend zal de mogelijkheid tot toxicologisch onderzoek inzake PFAS worden onderzocht. Hierbij dient in eerste instantie gebruik te worden gemaakt van in-vitro testen, rekening houdend met het rechtskader inzake dierenwelzijn. Moet ook de impact van HV's op de biodiversiteit (bijv. cumulatieve effecten) en hun beweging doorheen de voedselketen beter worden gekarakteriseerd. Ten slotte zal het ook van cruciaal belang zijn het onderzoek naar gezonde alternatieven (groene chemie, nieuwe stoffen, bioplastics...) voor gedentificeerde of verdachte HV's op te voeren, teneinde de vervanging van deze stoffen te bespoedigen. Onderzoeksbeurzen zouden kunnen worden overwogen (actieblad B.5). Anderzijds zou het mogelijke verband tussen blootstelling aan HV's en de ontwikkeling van bepaalde pathologien (bijv. 77 * zie woordenlijst Indicatoren van prestatie Geraamde begroting Financiering Link met andere acties hormoonafhankelijke kankers) beter kunnen worden gekarakteriseerd, evenals het effect van blootstelling op de doeltreffendheid van bepaalde medicamenteuze behandelingen (bijv. anti-hormonale therapie en/of chemotherapie bij kankerpatinten). Ten slotte zou het ook interessant zijn te bestuderen of bepaalde biomarkers van het effect geassocieerd zijn met een verhoogde incidentie van bepaalde ziekten (bijv. kankers). Anderzijds stellen wij voor nationale oproepen voor wetenschappelijke projecten over HV's te organiseren om de ontwikkeling van nieuwe onderzoeksprojecten op dit gebied aan te moedigen of de in Belgi ontwikkelde gebieden van deskundigheid en vaardigheden te ondersteunen. Collaboratieve en interdisciplinaire projecten worden aangemoedigd om de samenwerking en de uitwisselingen tussen wetenschappelijke deskundigen in Belgi te bevorderen en onderhouden van het landelijk netwerk van genoemde deskundigen (actieblad C.1). Ten slotte zal de deelneming aan Europese of internationaal projecten worden aangemoedigd (bijv. PARC-project84). De FOD VVVL zal hiervoor middelen ter beschikking stellen. Inventaris van wetenschappelijke studies (lijsten of gegevensbanken), gefinancierde onderzoeksprojecten, publicatie van wetenschappelijke artikelen. FOD VVVL: 100.000/jaar (bijv. PARC-project) + interne operationele begroting (1,2 VTE) VG (AZG): 100.000 in 2022-2023 (koppeling van PFAS in bloed aan database gezondheidseffecten) VG (VPO): aandacht voor HV's in toe te kennen wetenschappelijk onderzoek via eigen onderzoeksbudget (bedrag niet bepaald) WG: 20.000 (te financieren) EU: cofinanciering vanuit voor PARC-project (2022-2024) Europees, publiek B.5, C.1, C.3 78 * zie woordenlijst Actieblad C.3 NEHAP3: nee FPDO: nee Titel van de actie Beschrijving van de context 79 De ontwikkeling van nieuwe, geharmoniseerde methoden om de identificatie van HV's te bevorderen door onder andere deel te nemen aan de werkzaamheden van de OESO Een van de huidige onderzoekprioriteiten betreft de ontwikkeling van nieuwe methoden voor de identificatie van HV's, die beter zijn afgestemd op de werkingsmechanismen en effecten ervan, teneinde de geconstateerde lacunes op te vullen. Sommigen overwegen bijvoorbeeld bioassays te ontwikkelen om de totale biologische activiteit van een mengsel van stoffen te meten (bijv. oestrogene activiteit*), en dus rekening te houden met cocktaileffecten. Dit type methode zou kunnen worden gebruikt voor het opsporen van HV's in oppervlakte- en grondwater. Er lopen verschillende projecten op nationaal niveau (bijv. evaluatie door het ISSeP van verschillende analytische en bioassay-technieken om het HV potentieel van chemische stoffen in water en bodemmatrices vast te stellen)258, alsook op Europees en internationaal niveau. Op Europees niveau : EURION-project (2019-2023): in het kader van de oproep tot het indienen van projecten "Nieuwe test- en screeningmethoden om HV's te identificeren" zijn 8 projecten opgezet.82 1) ATHENA 5) freia 2) edcmet 6) GOLIATH 3) ERGO 7) OBERON 4) ENDpoiNTs 8) SCREENED Verschillende Belgische partners zijn betrokken bij de uitvoering van sommige van deze projecten: de Vrije Universiteit Brussel (VUB)265, het UAntwerpen159, het VITO264 en het ULige.161 PARC-project (2022-2028): Europees onderzoeks- en innovatieprogramma ter ondersteuning van Europese en nationale autoriteiten bij risicobeoordelings- en risicobeheerprocessen met gebruikmaking van nieuwe gegevens, kennis, methoden en vaardigheden om huidige, opkomende en nieuwe uitdagingen op het gebied van chemische veiligheid aan te pakken.83,84 Een van deze uitdagingen is de beoordeling en het beheer van het door HV's veroorzaakte risico. PEPPER-project (2019- ): platform gewijd aan de prevalidatie van methoden in de toxicologie en ecotoxicologie, relevant geacht * zie woordenlijst voor de karakterisering van HV's.266 Het platform zorgt ervoor dat de kandidaat-methoden een voldoende kwaliteitsniveau hebben en vormt het bewijs dat vereist is door internationale instanties die verantwoordelijk zijn voor validatie ( bijv. OESO). Op internationaal niveau (OESO): Er zijn momenteel drie groepen deskundigen bezig met de kwestie van HV's: 1) EDTA AG (adviesgroep voor het testen en beoordelen van HV's). Deze groep bespreekt conceptuele kaders, behoeften van landen, mogelijkheden voor samenwerking en nieuwe opkomende vraagstukken. 2) VMG-ECO (Validation Management Group on Ecotoxicity Testing). 3) VMG-NA (Validation Management Group on Nonanimal Testing). Deze twee groepen bespreken technische kwesties: ontwikkeling van testrichtsnoeren, interpretatie en validatie van resultaten. Piloten Bijdragers - operatoren Uitvoeringsperiode Beschrijving van de actie: doelstellingen, outputs en mijlpalen De ontwikkelde methoden en normen voor de identificatie van HV's zullen vervolgens door de OESO moeten worden gevalideerd voordat zij in begeleidingen voor belanghebbenden kunnen worden aanbevolen. FOD VVVL88, Sciensano179 BELSPO253, ISSeP258, VITO264, Belgische universiteiten (ULB, UGent, UAntwerpen, KUL, UHasselt, ULige, UCLouvain, UMons, UNamur...) 2022-2026 Er zullen verschillende soorten acties ondernomen worden om deel te nemen aan de werkzaamheden van de OESO met betrekking tot de identificatie en harmonisatie van de identificatiemethoden van HV's, waarbij volgende worden overwogen: - Aanwijzing van een Belgische vertegenwoordiger voor de EDTA AG-deskundigengroep. Deze persoon zal dan moeten deelnemen aan de OESO-vergaderingen en de Belgische standpunten moeten doorgeven, - Follow-up van Belgische en Europese initiatieven (standpunten, onderzoeksprojecten, enz.), - Cofinanciering van onderzoeksprojecten (actieblad C.2) die worden uitgevoerd in het kader van Europese projecten (bijv. EURION82, PARC84, PEPPER266...), - Follow-up van de bijwerking van de richtsnoeren van de OESO, de EFSA en het ECHA, en mededeling aan de belanghebbenden. 80 * zie woordenlijst Indicatoren van prestatie Geraamde begroting Financiering Link met andere acties De begeleidingen zullen derhalve regelmatig moeten worden herzien, naar gelang van de ontwikkeling van de wetenschappelijke kennis. Het onderwerp HV's vertoont in feite talrijke wetenschappelijke leemten die in de komende jaren geleidelijk zullen worden opgevuld. Ten slotte dienen de methoden en normen die voor de identificatie van HV's zijn ontwikkeld en door de OESO zijn gevalideerd, ook door de Belgische bevoegde autoriteiten officieel worden gemaakt. Zij kunnen bijv. worden gepubliceerd in het "Compendium Wallon des mthodes d'Echantillonnage et d'Analyse (CWEA)" via het ISSeP.267,268 Het CWEA bundelt de minimumvereisten voor bemonsterings- en analysemethoden die worden gebruikt door Waalse laboratoria die zijn erkend krachtens het decreet van 5 december 2008 inzake bodembeheer.268 Het CWEA zal geleidelijk de verschillende gebieden van het milieu bestrijken, niet alleen de bodem maar ook afval, water en lucht.267 Belgische vertegenwoordiger bij de OESO, deelname aan OESOvergaderingen, middelen voor de ontwikkeling van tests, aantal onderzoeksinstellingen in Belgi dat betrokken is bij de projecten voor de identificatie van HV's, publicatie van wetenschappelijke artikelen. FOD VVVL: 135.000/jaar van 2023 tot 2026 + 1,1 VTE + betaling van de kosten van dienstreizen van Belgische vertegenwoordigers naar de OESO Sciensano: 0,3 VTE (te bevestigen) Europees, publiek C.2 81 * zie woordenlijst Actieblad C.4 NEHAP3: ja FPDO: nee Titel van de actie Beschrijving van de context 82 Ondersteunen en rapporteren van grootschalige humane biomonitoringstudies Humane biomonitoring staat voor meten in de mens. Aan de hand van metingen in o.a. bloed- en urinestalen meten we welke milieuvervuilende stoffen terechtkomen in het lichaam en welke gezondheidseffecten dit veroorzaakt. In Belgi zijn reeds meerdere humane biomonitoringstudies uitgevoerd om de blootstelling van de Belgische bevolking aan chemische stoffen, inclusief sommige HV's, te onderzoeken. De meeste van deze studies zijn gevoerd in Vlaanderen (4 Vlaamse campagnes sinds 2001), en de resultaten beschikbaar zijn via www.milieu-en-gezondheid.be.23 Een volgende Vlaamse campagne gaat van start midden 2022. In bepaalde hotspotregio's werden reeds HBM-studies uitgevoerd (Menen, Genk-Zuid, Gentse kanaalzone, Hoboken...). Bovendien recent werd er ook een bloedonderzoek uitgevoerd bij inwoners in de 3km zone rond 3M bedrijf in Zwijndrecht, in de buurt waarvan in 2018 grote hoeveelheden PFOS in de bodem zijn aangetroffen.269 Op basis van vragenlijstgegevens van de deelnemers werden verbanden onderzocht tussen PFAS-gehaltes enerzijds en omgevings- en/of leefstijlfactoren anderzijds. Begin 2022 ging een Jongeren Humane biomonitoring studie in de omgeving van 3M bedrijf van start. Daarnaast cordineert het ISSeP het BMH-WAL (Walloon Human Biomonitoring) programma, dat als hoofddoel heeft referentiegegevens te verkrijgen over de blootstelling van Walen aan een reeks stoffen die in het milieu worden aangetroffen, met inbegrip van sommige HV's zoals bisfenol A en alternatieven daarvan.258,270 De resultaten van het BMHWAL1-onderzoek, uitgevoerd bij pasgeborenen, adolescenten en volwassenen tussen 20 en 39 jaar, zijn gepubliceerd op 4 oktober 2021.270 Er zijn ook andere studies uitgevoerd, zoals het BMH-WAL2-onderzoek, uitgevoerd bij kinderen tussen 3 en 11 jaar.270 * zie woordenlijst Sommige Belgische onderzoekslaboratoria (bijv. ULige) dragen ook vaak bij tot de studie van de blootstelling van de Belgische bevolking aan bepaalde HV's (bijv. parabenen, ftalaten, bisfenolen, PFAS...).271,272 Piloot Bijdragers - operatoren Uitvoeringsperiode Beschrijving van de actie: doelstellingen, outputs en mijlpalen Daarnaast neemt Belgi ook deel aan het Europees project HBM4EU dat harmonisatie van humane biomonitoring in Europa als doel heeft.273 Voor sommige stoffen zijn voorlopige resultaten beschikbaar: ftalaten (bijv. DEHP), bisfenolen (bijv. Bisfenol-A), PFAS, cadmium, mengsels van stoffen... In het verleden nam Belgi ook al deel aan de moedermelkcampagnes van de United Nations Environment Programme (UNEP) en de WHO.274,275 NEHAP3 (HBM werkgroep)6 Sciensano179, ISSeP258, VITO264, onderzoeksinstellingen, Belgische universiteiten (VUB, UGent, UAntwerpen, KUL, UHasselt, ULige, UCLouvain, UMons, UNamur...), cliniques universitaires Saint-Luc276, Centre Wallon de Recherches Agronomiques (CRA-W)277, Prevent Agri137, HA141, APB Provinciaal Instituut voor Hygine278, het platform Biostatistiques du Ple Sant (BIOPS) van het VUB265 2022-2026 In de loop van 2022 start een volgende groot Europees project m.b.t. humane biomonitoring (PARC).83,84 Belgische deelname aan dit project moet gemaximaliseerd worden. Er wordt zoveel mogelijk aandacht gegeven aan HV's (waaronder sommige PFAS).6 Alle belanghebbenden worden betrokken bij de prioritering van te meten stoffen. Ook moet de nadruk worden gelegd op de bevolkingsgroepen die het kwetsbaarst zijn voor HV's (foetussen, baby's, kinderen, zwangere vrouwen, enz.). De meting van placentale biomarkers zou dus kunnen worden overwogen. Daarnaast moeten ook de humane biomonitoringstudies op gewestelijk niveau zoveel mogelijk worden verdergezet, binnen de bevoegdheden van de gewesten, dit geldt met name in de nabijheid van bepaalde gedentificeerd hotspots (bijv. 3M in Zwijndrecht, metaalversnipperaars in Walloni...). De doelstellingen van deze studies zijn de volgende: - De mate waarin Belgen blootgesteld worden aan HV's op een bepaald moment beoordelen (door referentiewaarden te ontwikkelen), - De Belgen in staat stellen hun individueel blootstellingsniveau te situeren ten opzichte van het niveau van de 83 * zie woordenlijst Belgische bevolking en aldus de identificatie van overbelaste personen mogelijk maken, - Om te anticiperen op de mogelijke ontwikkeling van pathologien die verband houden met een hoge blootstelling en overweg een passende medische follow-up (indien nodig), - Voorkoming van toekomstige blootstelling door het verstrekken van informatie voor beleidsmaatregelen. De resultaten van deze humane biomonitoringcampagnes moeten zowel aan deelnemers als stakeholders worden gecommuniceerd. Ten slotte ook zou kunnen worden overwogen biologische analyses uit te voeren op bepaalde plaatsen met een hoog risico (bedrijven, scholen...). Informatie over de blootstelling aan HV's en de mogelijke gevolgen daarvan is in de school- en beroepsomgeving inderdaad schaars. 2022-2023: Begin 2022 ging een Jongeren Humane biomonitoring studie in de de zone rond 3M bedrijf in Zwijndrecht van start. Er zal worden onderzocht wat de belangrijkste blootstellingroutes voor PFAS in deze regio zijn door ook metingen te verrichten in bodem, groenten,... Het onderzoeksgebied zal hiervoor worden uitgebreid. Daarnaast zal ook een humane biomonitoringstudie worden uitgevoerd bij jongeren van 12 tot 19 jaar die in de buurt van metaalversnipperaars in Walloni wonen (BIOBRO-studie).279 Hun blootstelling aan bepaalde verontreinigende stoffen (PCB's, PFAS, vlamvertragers, metalen, enz.) zal worden vergeleken met die welke voor de algemene bevolking wordt gemeten (BMH-WAL-project). De resultaten zullen uiteindelijk helpen om, indien nodig, de aanbevelingen te verfijnen die worden gedaan om de blootstelling van de plaatselijke bevolking te verminderen. 2022-2025: Alle inwoners in de 5km zone rond het 3M bedrijf (ten westen van de Schelde) in Zwijndrecht zullen de mogelijkheid krijgen om hun PFAS bloedwaarden te kennen.16 Dit bevolkingsonderzoek zal over meerdere jaren lopen. 84 * zie woordenlijst Indicatoren van prestatie Geraamde begroting Financiering Link met andere acties 2022-2027: De 5de cyclus van het Vlaams Humaan Biomonitoringprogramma gaat ook in 2022 van start en eindigt in 2027. De te testen steekproefpopulatie is nog niet vastgesteld. De resultaten van humane biomonitoringstudies kunnen worden gebruikt om ze te vergelijken met andere gegevens over blootstelling aan HV's in Belgi (actieblad C.6). Deelname aan PARC door Belgische onderzoeksinstellingen, publicatie van studieresultaten, methodologie voor de ontwikkeling van referentiewaarden, gebruik van de verzamelde gegevens voor andere acties. WG: 1.000.000/jaar VG (dOMG): ca. 820.000/jaar (5de cyclus Vlaams Humaan Biomonitoringprogramma) + 750.000 in 2022 (jongeren HBM-studie in omgeving 3M) VG (AZG): bedrag niet bepaald van 2022 tot 2025 (grootschalig bloedonderzoek in omgeving 3M) EU: cofinanciering vanuit PARC-project Europees, publiek C.6 85 * zie woordenlijst Actieblad C.5 NEHAP3: ja FPDO: nee Titel van de actie Beschrijving van de context Voortzetting en uitbreiding van het onderzoek naar de aanwezigheid van HV's in verschillende milieumatrices en op basis hiervan het ontwikkelen van een strategie ter preventie Studies over de identificatie van opkomende verontreinigende stoffen komen tot de conclusie dat bepaalde milieumatrices in Belgi verontreinigd kunnen zijn: lucht, water, bodem, slib van rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI's).32,33 Het is derhalve van belang de identificatie van milieuverontreinigende stoffen in deze milieumatrices, en in het bijzonder van bepaalde HV's, voort te zetten en uit te breiden: ftalaten, pesticiden, PCB's, PFAS, alkylfenolen... Zo zijn er op regionaal niveau protocollen opgesteld om ten minste eenmaal per jaar de concentratie van bepaalde milieuverontreinigende stoffen te meten in reservoirs, RWZI's, drinkwater, grondwater en oppervlaktewater. De gegevens worden per Regio verzameld, vervolgens wordt om de drie jaar een verslag naar de EU gestuurd, als onderdeel van de EU Kaderrichtlijn water.48 Piloot Bijdragers - operatoren Uitvoeringsperiode Beschrijving van de actie: doelstellingen, outputs en mijlpalen Anderzijds worden op regionaal niveau talrijke studies uitgevoerd om bepaalde HV's in de verschillende milieumatrices te identificeren. Voor het Waalse Gewest kunnen onder meer de studies CARIBOUH, STEP-PE (20172021), ISEMA, PPB-WAL (2019-2021), PREMISS (2020-2021), COCKTAIL (2020-2023) en DiSuPer (2021-2023) worden genoemd.280 De VMM voert ook lucht- en wateranalyses uit voor het Vlaamse Gewest. Deze studies zullen moeten worden voortgezet, afhankelijk van de resultaten, en gepopulariseerd. NEHAP36 FOD VVVL88, SPW DGARNE/DAS199,281, OVAM252, VMM282, ISSeP258, VITO264 2022-2026 2022-2023: In de eerste plaats stellen wij voor de analyses verder te zetten die op het niveau van de gewesten worden uitgevoerd, in de verschillende milieumatrices die verontreinigd kunnen 86 * zie woordenlijst zijn: lucht, water, bodem, slib van RWZI's. Deze studies zijn toegespitst op risicobeoordeling, bemonsteringsmethoden of de identificatie van opkomende verontreinigende stoffen. Sommige daarvan zijn permanent, andere slechts tijdelijk. Op het gebied van water hebben het Waals Gewest en het ISSeP verschillende projecten lopen: DiSuPer (leidingwater) en PPB-WAL (aanwezigheid en impact van bepaalde geperfluoreerde verbindingen, bepaalde ftalaten en BisfenolA in water in Walloni).258,280 Het potentile effect van bepaalde stoffen op ecosystemen wordt beoordeeld, waaronder BBP, DEHP, Bisfenol-A en DBP. Het is ook belangrijk om de analyse van de mogelijke aanwezigheid van HV's in het slib van RWZI's voort te zetten, aangezien dit zou kunnen leiden tot een mogelijke besmetting van de voedselketen in Belgi. Het Waals Gewest en het ISSeP hebben twee lopende projecten: CARIBOUH (impact van HV's aanwezig in het slib van RWZI's dat in de landbouw wordt gebruikt op de Gezondheid en het Milieu) en STEP-PE (impact van RWZI's op endocriene systeem* verstoring in het aquatisch milieu in het Waals Gewest en zuiveringsefficintie).258 Met name de volgende stoffen worden geanalyseerd: - 4-(1,1,3,3-tetramethylbutyl)fenol - 4-Nonylfenol, vertakt en lineair (groep) - 4-tert-butylfenol - BBP - DEHP - Bisfenol-A - DBP De HV's werking wordt beoordeeld met behulp van mechanistische bioassays (gebruik van genetisch gemodificeerde gist om de oestrogene* en androgene* activiteit, alsmede de antagonistische activiteit* te kwantificeren). Er zullen ook enkele studies over PFAS worden uitgevoerd door het Vlaamse Gewest in het kader van het PFAS-actieplan en het Europese PARC-project (OVAM). Wij stellen tevens voor de analyses die in de verschillende milieumatrices zijn uitgevoerd, uit te breiden tot alle op Europees niveau gedentificeerde en/of verdachte HV's. Wat de bodem betreft, zal het van belang zijn na te denken over 87 * zie woordenlijst Indicatoren van prestatie Geraamde begroting Financiering Link met andere acties de uitgegraven gronden, aangezien er een potentieel risico bestaat op verontreiniging door afvalstromen. Hoewel het Europese niveau een belangrijke rol speelt bij het identificeren van de betrokken stoffen, kan het voorts nodig zijn om in een eerder stadium op nationaal niveau actie te ondernemen met betrekking tot opkomende chemische stoffen. Ten slotte zal het van belang zijn rekening te houden met de resultaten van de uitgevoerde analyses om de voorspellingsmodellen voor milieuverontreiniging in Belgi bij te werken. Bovendien kunnen de resultaten van deze studies worden gebruikt om ze te vergelijken met andere gegevens over blootstelling aan HV's in Belgi (actieblad C.6). Gepubliceerde en gepopulariseerde analyses of studieverslagen, gebruik van de verzamelde gegevens voor andere acties. WG: CARIBOUH (1.126.105), STEP-PE (178.119), ISEMA (100.000), PPB-WAL (200.000), PREMISS (40.000 < 230.000), COCKTAIL (240.000), DiSuPer (468.219), 260.000 (te bevestigen voor verdere studies) VG: acties i.h.k.v. strategie hormoonverstoring + actieplan PFAS EU: cofinanciering vanuit PARC-project Europees, publiek C.6 88 * zie woordenlijst Actieblad C.6 NEHAP3: ja FPDO: ja (actie 6.4.5) Titel van de actie Beschrijving van de context 89 Verzamelen en vergelijken van gegevens over consumptie, gezondheidsaandoeningen en blootstelling aan HV's in het milieu en/of op het werk Momenteel zijn de beschikbare studies waarin de mogelijke verbanden tussen milieublootstelling (priv of beroepsmatig), consumptie en gezondheidsproblemen worden onderzocht, vaak partieel. De mogelijke oorzaken van de variatie in de incidentie van bepaalde gezondheidsproblemen zijn dan ook vaak moeilijk vast te stellen. Een evaluatie van de huidige situatie, waar mogelijk met naar geslacht en sociaal economische status uitgesplitste gegevens, zou helpen om de sterke en zwakke punten te begrijpen en een meer inclusieve toekomstige aanpak en mogelijke verbanden te overwegen. Er wordt echter al veel informatie verzameld, via verschillende partners: - Gegevens over milieublootstelling verzameld via studies over de aanwezigheid van verontreinigende stoffen in verschillende milieumatrices (actieblad C.5), - Gegevens over beroepsmatige blootstelling aan milieuverontreinigende stoffen, verzameld door FEDRIS178 of de bedrijfsgeneeskunde, - Humane biomonitoringgegevens verzameld door de gewesten (actieblad C.4), en het verband met de gemeten effectbiomerkers (waaronder effectmerkers die verband houden met HV's) - zie Vlaamse humane biomonitoringcampagnes (bepalen van dosiseffectrelaties), - Gezondheidsenqutes (HIS) uitgevoerd door Sciensano179, - Nationale voedselconsumptiepeiling (FCS) uitgevoerd door Sciensano283, - Gegevens over de voedselconsumptie verzamelde door het DGAPF of het FAVV250, * zie woordenlijst - Gegevens over de evolutie van pathologien in Belgi verzameld door mutualiteiten, gezondheidsinstellingen, gezondheidswerkers, schoolgeneeskunde, - Databank van het kankerregister, - Consumentenonderzoeken uitgevoerd door consumentenorganisaties... Het zou dus mogelijk zijn om al deze gegevens samen te brengen en te kruisverwijzen, om een mogelijke correlatie te bestuderen tussen de verzamelde blootstellingsgegevens en het voorkomen van bepaalde pathologien, in de priv- of professionele context. Piloten Bijdragers - operatoren Uitvoeringsperiode Beschrijving van de actie: doelstellingen, outputs en mijlpalen In Vlaanderen heeft AZG momenteel een opdracht lopen waarin wordt bekeken of de Vlaamse gezondheidsdatabases voldoende informatie bevatten om de invloed van blootstelling aan HV's op de gezondheid te bestuderen.186 De conclusies worden in 2022 verwacht. Bovendien zullen het ISSeP en VITO in het kader van PARC een samenwerking opstarten om de resultaten van de Vlaamse en Waalse biomonitoringcampagnes aan een kruiscontrole te onderwerpen. FOD VVVL88, NEHAP36 Sciensano179, BELSPO253, FOD WASO176, FEDRIS178, SPW DGARNE/DAS199,281, dOMG181, OVAM252, AZG186, ISSeP258, VITO264, Institut Wallon de l'Evaluation, de la Prospective et de la Statistique (IWEPS)284, Gegevensbeschermingsautoriteit (GBA)285, PARC National Hub, mutualiteiten, arbeidsgeneeskunde, schoolgeneeskunde 2023-2026 2023-2024: De FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu zal de verzameling en kruiscontrole van de hierboven vermelde gegevens cordineren, met de verschillende bevoegde autoriteiten (Sciensano179, BELSPO253, FOD WASO176, FEDRIS178, enz.) en belanghebbenden (mutualiteiten, schoolgeneeskunde, arbeidsgeneeskunde, enz.) betrokken. Ook zal via de NEHAP3 een samenwerking worden opgezet met de gewesten en gemeenschappen om toegang te krijgen tot de resultaten van milieustudies (actieblad C.5) en bepaalde gezondheidsgegevens zoals humane biomonitoringgegevens (actieblad C.4).6 Welke gegevens in aanmerking moeten worden genomen, zal tussen de betrokken autoriteiten moeten worden besproken, via de NAPED TF. 90 * zie woordenlijst Indicatoren van prestatie Geraamde begroting Financiering Link met andere acties 91 Een van de eerste doelstellingen zal zijn de beschikbare gegevensbronnen in kaart te brengen: ISSeP258, VITO264, Sciensano179, BELSPO253, FEDRIS178, FOD WASO176, arbeidsgeneeskunde, mutualiteiten, schoolgeneeskunde, IWEPS284, milieugegevens, consumentenstudies... Een tweede doelstelling zal zijn te analyseren welke gegevens met elkaar moeten worden vergeleken om het effect van blootstelling aan HV's op de gezondheid en het milieu te bestuderen waarbij rekening moet worden gehouden met de resultaten van de AZG-studie.186 Het volgen van de evolutie van bepaalde menselijke pathologien dient te worden bevorderd (kanker, de ziekte van Parkinson, autisme, aandachtsstoornissen, zwaarlijvigheid, diabetes...). Het comit van stakeholders en het wetenschappelijk comit zullen worden geraadpleegd bij de keuze van de te overwegen pathologien. Ten slotte zal het interessant zijn om het effect van de blootstelling aan HV's in de school- en beroepsomgeving te bestuderen, aangezien dit soort informatie in Belgi zeldzaam of onbestaande is. Afhankelijk van het beschikbare budget worden twee opties overwogen: - het opzetten van een centrale database, waar alle relevante informatie op n plek kan worden verzameld (in het kader van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG)286, onder het gezag van de GBA),285 - het uitvoeren van een "one shot" onderzoek, in samenwerking met een externe partner. De NAPED TF zal al deze werkzaamheden nauw volgen. 2025-2026: Ten slotte dienen grootschalige cohortstudies bij de Belgische bevolking of de ontwikkeling van specifieke databanken (bijv. beroepsmatige blootstelling aan chemische stoffen) eveneens te worden overwogen, zoals in Frankrijk (AGRICAN, Biotox)287,288, in Zweden289 of in de Verenigde Staten (AHS).290 Operationele centrale database of gepubliceerde "one shot" studie, uitvoeren van grootschalige cohortstudies. FOD VVVL: 100.000 in 2023 en 2024 + interne operationele begroting (1,1 VTE) NEHAP3: nog te bepalen Publiek C.4, C.5 * zie woordenlijst REFERENTIES (1) Franssen, C.; Grouwels, B.; Brouwers, K.; Verstreken, J.; de Bethune, S.; El Yousfi, N.; Gahouchi, L.; Jamoulle, V.; Lambelin, A.; Mahoux, P.; Morreale, C.; Lambertz, K.-H.; Prvot, P.; Vienne, C.; Zrihen, O.; De Sutter, P.; Barzin, A.; Brotchi, J.; Destrebecq, O.; Evrard, Y.; Wahl, J.-P.; Brusseel, A.; Taelman, M.; Anciaux, B.; Beenders, R.; Segers, K.; Turan, G.; Van Malderen, B.; Bastin, C.; Desquesnes, F.; Mampaka Mankamba, B.; Waroux, V.; Henry, P.; Maes, A.; Meuleman, E.; Ryckmans, H.; Thibaut, C.; De Bue, V.; Defraigne, C.; Destexhe, A. Informatieverslag betreffende de noodzakelijke samenwerking tussen de federale overheid, de Gemeenschappen en de Gewesten inzake de preventie en de eliminatie van hormoonverstorende stoffen in de consumptie, met het oog op de bevordering van de volksgezondheid.; S. 6-303; Belgische Senaat: Brussels, 2018. (2) Senaat. Horen van Prof. Jean-Pierre BOURGUIGNON (Unit de Neuroendocrinologie, CHU Lige, GIGA Neurosciences, Universit de Lige).; 2017. (3) US EPA. Endocrine Disruptor Screening Program (EDSP) in the 21st Century. https://www.epa.gov/endocrine-disruption/endocrine-disruptor-screening-program-edsp-21st- century (accessed 2021-09-24). (4) Xenia Trier. Chemicals in Europe: Understanding Impacts on Human Health and the Environment. Eur. Environ. Agency 2017, 2017 (2). (5) Fytoweb. Nationaal Actie Plan d'Action National (NAPAN). https://fytoweb.be/nl/reductieplan/nationaal-actie-plan-daction-national-napan (accessed 2021- 08-23). (6) Nationale Cel Leefmilieu-Gezondheid. Het Nationaal Actieplan Leefmilieu-Gezondheid (NEHAP). https://www.leefmilieu-gezondheid.be/nl/welkom-bij-nehap-belgie (accessed 2020-06-26). (7) WHO; UNEP. State of the Science of Endocrine Disrupting Chemicals - 2012.; Bergman Ake, Heindel Jerrold J., Jobling Susan, Kidd Karen A., Zoeller R. Thomas, Eds.; WHO Library Cataloguing-in- Publication Data; WHO Press: Switzerland, 2013. (8) Kortenkamp Andreas; Martin Olwenn; Faust Michael; Evans Richard; McKinlay Rebecca; Orton Frances; Rosivatz Erika. State of the Art Assessment of Endocrine Disrupters. Final Report.; 070307/2009/550687/SER/D3; Direction Gnrale de l'Environnement de la Commission Europenne, 2011; p 135. (9) ULige. Perturbateurs endocriniens et nos enfants. La fuite des cerveaux?. https://www.news.uliege.be/cms/c_14421945/fr/perturbateurs-endocriniens-et-nos-enfants (accessed 2022-03-14). (10) INERIS. Evaluation de l'tat des milieux et des risques sanitaires - Dmarche intgre pour la gestion des missions de substances chimiques par les installations classes.; 2021. (11) EFSA, Scientific committee and emerging risks unit. EFSA Scientific Committee Opinion on Biological Plausibility of Nonmonotonic Dose Responses and Their Impact on the Risk Assessment. (12) European Commission. COMMISSION STAFF WORKING DOCUMENT - Fitness Check on Endocrine Disruptors.; 2020. (13) Caporale, N.; Leemans, M.; Birgersson, L.; Germain, P.-L.; Cheroni, C.; Borbly, G.; Engdahl, E.; Lindh, C.; Bressan, R. B.; Cavallo, F.; Chorev, N. E.; D'Agostino, G. A.; Pollard, S. M.; Rigoli, M. T.; Tenderini, E.; Tobon, A. L.; Trattaro, S.; Troglio, F.; Zanella, M.; Bergman, .; Damdimopoulou, P.; Jnsson, M.; Kiess, W.; Kitraki, E.; Kiviranta, H.; Nnberg, E.; berg, M.; Rantakokko, P.; Rudn, C.; Sder, O.; Bornehag, C.-G.; Demeneix, B.; Fini, J.-B.; Gennings, C.; Regg, J.; Sturve, J.; Testa, G. From Cohorts to Molecules: Adverse Impacts of Endocrine Disrupting Mixtures. Science 2022, 375 (6582), eabe8244. https://doi.org/10.1126/science.abe8244. 92 * zie woordenlijst (14) Schilir, T.; Gorrasi, I.; Longo, A.; Coluccia, S.; Gilli, G. Endocrine Disrupting Activity in Fruits and Vegetables Evaluated with the E-Screen Assay in Relation to Pesticide Residues. J. Steroid Biochem. Mol. Biol. 2011, 127 (1), 139-146. https://doi.org/10.1016/j.jsbmb.2011.03.002. (15) Kom op tegen Kanker. Vrij van hormoonverstorende stoffen. Kom op tegen Kanker. https://www.komoptegenkanker.be/wat-we-doen/kanker-vermijden/recht-op-een-gezondleefmilieu/vrij-van-hormoonverstorende-stoffen (accessed 2022-03-14). (16) NWS, V. 70.000 inwoners in straal van 5 kilometer rond 3M kunnen bloed laten onderzoeken op PFAS. vrtnws.be. 17:25+02:00. (17) Portail Environnement-Sant. Pollution aux abords des broyeurs mtaux en Wallonie. http://environnement.sante.wallonie.be/home/slide/pollution-aux-abords-des-broyeurs-ametaux-en-wallonie.html (accessed 2021-11-25). (18) Morrens, B.; Bruckers, L.; Hond, E. D.; Nelen, V.; Schoeters, G.; Baeyens, W.; Van Larebeke, N.; Keune, H.; Bilau, M.; Loots, I. Social Distribution of Internal Exposure to Environmental Pollution in Flemish Adolescents. Int. J. Hyg. Environ. Health 2012, 215 (4), 474-481. https://doi.org/10.1016/j.ijheh.2011.10.008. (19) Morrens, B.; Bruckers, L.; Loots, I.; Hond, E. D.; Nelen, V.; Larebeke, N. V.; Sioen, I.; Schoeters, G.; Baeyens, W. Environmental Justice under Our Skin? Socio-Stratifying Human Biomonitoring Results of Adolescents Living Near an Industrial Hotspot in Flanders, Belgium.; Brill, 2013; pp 185-198. https://doi.org/10.1163/9781848882515_017. (20) Buekers, J.; Colles, A.; Cornelis, C.; Morrens, B.; Govarts, E.; Schoeters, G. Socio-Economic Status and Health: Evaluation of Human Biomonitored Chemical Exposure to Per- and Polyfluorinated Substances across Status. Int. J. Environ. Res. Public. Health 2018, 15 (12). https://doi.org/10.3390/ijerph15122818. (21) Van den Borre, L.; Deboosere, P. Investigating Self-Reported Health by Occupational Group after a 10-Year Lag: Results from the Total Belgian Workforce. Arch. Public Health 2018, 76 (1), 68. https://doi.org/10.1186/s13690-018-0313-1. (22) Michael Quinlan. The Effects of Non-Standard Forms of Employment on Worker Health and Safety.; CONDITIONS OF WORK AND EMPLOYMENT SERIES; 67; International Labour Office: Geneva. (23) Vlaanderen. Steunpunt Milieu en Gezondheid. https://www.milieu-en-gezondheid.be/nl/homepage (accessed 2021-08-23). (24) Jacobson, M. H.; Ghassabian, A.; Gore, A. C.; Trasande, L. Exposure to Environmental Chemicals and Perinatal Psychopathology. Biochem. Pharmacol. 2022, 195, 114835. https://doi.org/10.1016/j.bcp.2021.114835. (25) Senaat. Horen van Meneer Gabril DEVRIENDT (PURES).; 2017. (26) Senaat. Horen van Mevrouw Lisette VAN VLIET (HEAL).; 2017. (27) Trasande, L.; Zoeller, R. T.; Hass, U.; Kortenkamp, A.; Grandjean, P.; Myers, J. P.; DiGangi, J.; Bellanger, M.; Hauser, R.; Legler, J.; Skakkebaek, N. E.; Heindel, J. J. Estimating Burden and Disease Costs of Exposure to Endocrine-Disrupting Chemicals in the European Union. J. Clin. Endocrinol. Metab. 2015, 100 (4), 1245-1255. https://doi.org/10.1210/jc.2014-4324. (28) Trasande, L.; Zoeller, R. T.; Hass, U.; Kortenkamp, A.; Grandjean, P.; Myers, J. P.; DiGangi, J.; Hunt, P. M.; Rudel, R.; Sathyanarayana, S.; Bellanger, M.; Hauser, R.; Legler, J.; Skakkebaek, N. E.; Heindel, J. J. Burden of Disease and Costs of Exposure to Endocrine Disrupting Chemicals in the European Union: An Updated Analysis. Andrology 2016, 4 (4), 565-572. https://doi.org/10.1111/andr.12178. (29) Bond, G. G.; Dietrich, D. R. Human Cost Burden of Exposure to Endocrine Disrupting Chemicals. A Critical Review. Arch. Toxicol. 2017, 91 (8), 2745-2762. https://doi.org/10.1007/s00204-017-1985y. (30) Barbara DEMENEIX; Rmy SLAMA. Endocrine Disruptors: From Scientific Evidence to Human Health Protection.; the PETI Committee of the European Parliament, 2019. 93 * zie woordenlijst (31) ISSeP. Ecotoxicologie. ISSeP. https://www.issep.be/ecotoxicologie/ (accessed 2022-03-14). (32) Fontenele, E. G. P.; Martins, M. R. A.; Quidute, A. R. P.; Montenegro, R. M. [Environmental contaminants and endocrine disruptors]. Arq. Bras. Endocrinol. Metabol. 2010, 54 (1), 6-16. https://doi.org/10.1590/s0004-27302010000100003. (33) Lintelmann, J.; Katayama, A.; Kurihara, N.; Shore, L.; Wenzel, A. Endocrine disruptors in the environment (IUPAC Technical Report). Pure Appl. Chem. 2003, 75 (5), 631-681. https://doi.org/10.1351/pac200375050631. (34) European Parliament; European Council. Regulation (EC) No 1907/2006 of the European Parliament and of the Council of 18 December 2006 Concerning the Registration, Evaluation, Authorisation and Restriction of Chemicals (REACH), Establishing a European Chemicals Agency, Amending Directive 1999/45/EC and Repealing Council Regulation (EEC) No 793/93 and Commission Regulation (EC) No 1488/94 as Well as Council Directive 76/769/EEC and Commission Directives 91/155/EEC, 93/67/EEC, 93/105/EC and 2000/21/EC.; 2006; Vol. 396. (35) European Parliament; European Council. Regulation (EC) No 1272/2008 of the European Parliament and of the Council of 16 December 2008 on Classification, Labelling and Packaging of Substances and Mixtures, Amending and Repealing Directives 67/548/EEC and 1999/45/EC, and Amending Regulation (EC) No 1907/2006.; 2008; Vol. 353. (36) ECHA. De CLP-verordening [(CE) nr. 1272/2008]. https://echa.europa.eu/nl/regulations/clp/legislation (accessed 2020-06-26). (37) European Parliament; European Council. Consolidated Text: Regulation (EC) No 1107/2009 of the European Parliament and of the Council of 21 October 2009 Concerning the Placing of Plant Protection Products on the Market and Repealing Council Directives 79/117/EEC and 91/414/EEC.; 2009; Vol. 309. (38) European Parliament; European Council. Regulation (EU) No 528/2012 of the European Parliament and of the Council of 22 May 2012 Concerning the Making Available on the Market and Use of Biocidal Products.; 2012; Vol. 167. (39) European Parliament; European Council. Consolidated Text: Directive 2009/48/EC of the European Parliament and of the Council of 18 June 2009 on the Safety of Toys.; 2009; Vol. 170. (40) European Parliament; European Council. Consolidated Text: Regulation (EC) No 1223/2009 of the European Parliament and of the Council of 30 November 2009 on Cosmetic Products.; 2009; Vol. 342. (41) European Commission. Consolidated Text: Commission Regulation (EU) No 10/2011 of 14 January 2011 on Plastic Materials and Articles Intended to Come into Contact with Food.; 2011; Vol. 012. (42) European Parliament; European Council. Regulation (EC) No 1935/2004 of the European Parliament and of the Council of 27 October 2004 on Materials and Articles Intended to Come into Contact with Food and Repealing Directives 80/590/EEC and 89/109/EEC.; 2004; Vol. 338. (43) European Commission. Commission Regulation (EC) No 2023/2006 of 22 December 2006 on Good Manufacturing Practice for Materials and Articles Intended to Come into Contact with Food.; 2006; Vol. 384. (44) European Parliament; European Council. Consolidated text: Regulation (EC) No 1333/2008 of the European Parliament and of the Council of 16 December 2008 on food additives.; 2008; Vol. 354. (45) European Parliament; European Council. Regulation (EU) 2017/745 of the European Parliament and of the Council of 5 April 2017 on Medical Devices, Amending Directive 2001/83/EC, Regulation (EC) No 178/2002 and Regulation (EC) No 1223/2009 and Repealing Council Directives 90/385/EEC and 93/42/EEC.; 2017; Vol. 117. (46) European Parliament; European Council. Directive 2001/83/EC of the European Parliament and of the Council of 6 November 2001 on the Community Code Relating to Medicinal Products for Human Use.; 2001; Vol. 311. 94 * zie woordenlijst (47) European Parliament; European Council. Regulation (EC) No 726/2004 of the European Parliament and of the Council of 31 March 2004 Laying down Community Procedures for the Authorisation and Supervision of Medicinal Products for Human and Veterinary Use and Establishing a European Medicines Agency.; 2004; Vol. 136. (48) European Parliament; European Council. Directive 2000/60/EC of the European Parliament and of the Council of 23 October 2000 Establishing a Framework for Community Action in the Field of Water Policy.; 2000; Vol. 327. (49) European Parliament; European Council. Directive 2008/105/EC of the European Parliament and of the Council of 16 December 2008 on Environmental Quality Standards in the Field of Water Policy, Amending and Subsequently Repealing Council Directives 82/176/EEC, 83/513/EEC, 84/156/EEC, 84/491/EEC, 86/280/EEC and Amending Directive 2000/60/EC of the European Parliament and of the Council.; 2008; Vol. 348. (50) European Parliament; European Council. Directive 2013/39/EU of the European Parliament and of the Council of 12 August 2013 Amending Directives 2000/60/EC and 2008/105/EC as Regards Priority Substances in the Field of Water Policy.; Vol. 226. (51) European Parliament; European Council. Directive (EU) 2020/2184 of the European Parliament and of the Council of 16 December 2020 on the Quality of Water Intended for Human Consumption.; 2020; Vol. 435. (52) European Parliament; European Council. Directive 2008/98/EC of the European Parliament and of the Council of 19 November 2008 on Waste and Repealing Certain Directives.; 2008; Vol. 312. (53) European Parliament; European Council. Directive 2001/95/EC of the European Parliament and of the Council of 3 December 2001 on General Product Safety.; 2002; Vol. 011. (54) European Commission. Communication from the Commission to the Council and the European Parliament - Community Strategy for Endocrine Disrupters - A Range of Substances Suspected of Interfering with the Hormone Systems of Humans and Wildlife.; 1999. (55) Europese Commissie. Commissie stelt wetenschappelijke criteria voor voor de identificatie van hormoonontregelaars op het gebied van gewasbeschermingsmiddelen en biociden. (56) Stphane Horel. L'Union europenne adopte une dfinition des perturbateurs endocriniens. Le Monde. December 13, 2017. (57) European Commission. COMMUNICATION FROM THE COMMISSION TO THE EUROPEAN PARLIAMENT, THE COUNCIL, THE EUROPEAN ECONOMIC AND SOCIAL COMMITTEE AND THE COMMITTEE OF THE REGIONS. Towards a Comprehensive European Union Framework on Endocrine Disruptors.; 2018. (58) European Commission. Harmful chemicals - endocrine disruptors, review of EU rules. https://ec.europa.eu/info/law/better-regulation/have-your-say/initiatives/2142-Fitness-Check-onendocrine-disruptors (accessed 2020-06-26). (59) DECEUNINCK Pierre; BOPP Stephanie; FRANCO Antonio; GRIGNARD Elise; KIENZLER Aude; MADIA Federica Anna Carla; MUNN Sharon; PRIETO PERAITA Maria Del Pilar; WORTH Andrew. Public Consultation in the Context of a Fitness Check of the EU Legislation with Regard to Endocrine Disruptors: Factual Summary Report.; Publications Office of the European Union, 2020. (60) European Parliament. European Parliament Resolution of 18 April 2019 on a Comprehensive European Union Framework on Endocrine Disruptors (2019/2683(RSP)).; 2019. (61) European Parliament. European Parliament Resolution of 10 July 2020 on the Chemicals Strategy for Sustainability (2020/2531(RSP)).; 2020. (62) The Danish Environmental Protection Agency. Endocrine Disruptor Lists. Endocrine Disruptor List. https://edlists.org/node/1 (accessed 2021-02-22). (63) OECD Publishing. Reconciling Terminology of the Universe of Per- and Polyfl Uoroalkyl Substances: Recommendations and Practical Guidance.; OECD Series on Risk Management; 61; Paris, 2021. 95 * zie woordenlijst (64) Cousins, I. T.; DeWitt, J. C.; Glge, J.; Goldenman, G.; Herzke, D.; Lohmann, R.; Ng, C. A.; Scheringer, M.; Wang, Z. The High Persistence of PFAS Is Sufficient for Their Management as a Chemical Class. Environ. Sci. Process. Impacts 2020, 22 (12), 2307-2312. https://doi.org/10.1039/d0em00355g. (65) Kabir, E. R.; Rahman, M. S.; Rahman, I. A Review on Endocrine Disruptors and Their Possible Impacts on Human Health. Environ. Toxicol. Pharmacol. 2015, 40 (1), 241-258. https://doi.org/10.1016/j.etap.2015.06.009. (66) de la Torre, A.; Navarro, I.; Sanz, P.; Mrtinez, M. de L. . Occurrence and Human Exposure Assessment of Perfluorinated Substances in House Dust from Three European Countries. Sci. Total Environ. 2019, 685, 308-314. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2019.05.463. (67) Domingo, J. L.; Nadal, M. Human Exposure to Per- and Polyfluoroalkyl Substances (PFAS) through Drinking Water: A Review of the Recent Scientific Literature. Environ. Res. 2019, 177, 108648. https://doi.org/10.1016/j.envres.2019.108648. (68) Fauconier, G.; Groffen, T.; Wepener, V.; Bervoets, L. Perfluorinated Compounds in the Aquatic Food Chains of Two Subtropical Estuaries. Sci. Total Environ. 2020, 719, 135047. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2019.135047. (69) Miranda, D. A.; Benskin, J. P.; Awad, R.; Lepoint, G.; Leonel, J.; Hatje, V. Bioaccumulation of Per- and Polyfluoroalkyl Substances (PFASs) in a Tropical Estuarine Food Web. Sci. Total Environ. 2021, 754, 142146. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2020.142146. (70) Herzke, D.; Huber, S.; Bervoets, L.; D'Hollander, W.; Hajslova, J.; Pulkrabova, J.; Brambilla, G.; De Filippis, S. P.; Klenow, S.; Heinemeyer, G.; de Voogt, P. Perfluorinated Alkylated Substances in Vegetables Collected in Four European Countries; Occurrence and Human Exposure Estimations. Environ. Sci. Pollut. Res. Int. 2013, 20 (11), 7930-7939. https://doi.org/10.1007/s11356-013-1777-8. (71) Jaspers, V. L. B.; Herzke, D.; Eulaers, I.; Gillespie, B. W.; Eens, M. Perfluoroalkyl Substances in Soft Tissues and Tail Feathers of Belgian Barn Owls (Tyto Alba) Using Statistical Methods for Left- Censored Data to Handle Non-Detects. Environ. Int. 2013, 52, 9-16. https://doi.org/10.1016/j.envint.2012.11.002. (72) Zafeiraki, E.; Gebbink, W. A.; van Leeuwen, S. P. J.; Dassenakis, E.; Megalofonou, P. Occurrence and Tissue Distribution of Perfluoroalkyl Substances (PFASs) in Sharks and Rays from the Eastern Mediterranean Sea. Environ. Pollut. Barking Essex 1987 2019, 252 (Pt A), 379-387. https://doi.org/10.1016/j.envpol.2019.05.120. (73) Pirard, C.; Dufour, P.; Charlier, C. Background Contamination of Perfluoralkyl Substances in a Belgian General Population. Toxicol. Lett. 2020, 333, 13-21. https://doi.org/10.1016/j.toxlet.2020.07.015. (74) Colles, A.; Bruckers, L.; Den Hond, E.; Govarts, E.; Morrens, B.; Schettgen, T.; Buekers, J.; Coertjens, D.; Nawrot, T.; Loots, I.; Nelen, V.; De Henauw, S.; Schoeters, G.; Baeyens, W.; van Larebeke, N. Perfluorinated Substances in the Flemish Population (Belgium): Levels and Determinants of Variability in Exposure. Chemosphere 2020, 242, 125250. https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2019.125250. (75) European Community. Stockholm Convention on Persistent Organic Pollutants - Declaration.; 2004; Vol. 209. (76) European Community. Tackling Threats Posed by Chemicals (Stockholm Convention). (77) European Council. 2006/507/EC: Council Decision of 14 October 2004 Concerning the Conclusion, on Behalf of the European Community, of the Stockholm Convention on Persistent Organic Pollutants.; 2006; Vol. 209. (78) European Parliament; European Council. Regulation (EU) 2019/1021 of the European Parliament and of the Council of 20 June 2019 on Persistent Organic Pollutants.; 2019; Vol. 169. (79) European Parliament; European Council. Regulation (EC) No 850/2004 of the European Parliament and of the Council of 29 April 2004 on Persistent Organic Pollutants and Amending Directive 79/117/EEC.; 2004; Vol. 158. 96 * zie woordenlijst (80) ECHA. Perfluoroalkyl chemicals (PFAS). https://echa.europa.eu/hot-topics/perfluoroalkyl- chemicals-pfas (accessed 2021-11-26). (81) Europese Commissie. Een Europese Green Deal. European Commission. https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/european-green-deal_nl (accessed 2020- 07-01). (82) EURION cluster. Improving Identification of Endocrine Disruptors (EURION). https://eurion- cluster.eu/ (accessed 2021-08-16). (83) European Commission. Candidates for European Partnerships in health. European Commission. https://ec.europa.eu/info/horizon-europe/european-partnerships-horizon-europe/candidates- european-partnerships-health_en (accessed 2021-02-23). (84) European Commission. Funding & tender opportunities: Partnership for the Assessment of Risk from Chemicals (PARC). https://ec.europa.eu/info/funding- tenders/opportunities/portal/screen/opportunities/topic-details/horizon-hlth-2021-envhlth-03-01 (accessed 2021-08-30). (85) European Commission. Endocrine disruptors - Chemicals - Environment. https://ec.europa.eu/environment/chemicals/endocrine/index_en.htm (accessed 2020-07-01). (86) European Commission. Chemicals Strategy for Sustainability Towards a Toxic-Free Environment. (87) GGC; Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Samenwerkingsakkoord van 10 December 2003 Tussen de Federale Staat, de Vlaamse Gemeenschap, de Franse Gemeenschap, de Duitstalige Gemeenschap, de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie, de Franse Gemeenschapscommissie, Het Vlaams Gewest, Het Waalse Gewest, Het Brussels Hoofdstedelijke Gewest, Voor de Samenwerking Tussen de Beleidsdomeinen van Milieu En Gezondheid.; 2004. (88) FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu. FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu. https://www.health.belgium.be/nl/front-page (accessed 2021-08-30). (89) Zakia KHATTABI; Frank VANDENBROUCKE; Wouter BEKE; Zuhal DEMIR; Christie MORREALE; Bndicte LINARD; Cline TELLIER; Antonios ANTONIADIS; Alain MARON; Elke VAN DEN BRANDT; Barbara TRACHTE. Elektronische GICLG (21 december 2020). (90) IFDD. Het Federaal Plan voor Duurzame Ontwikkeling (FPDO). IFDD. https://www.developpementdurable.be/nl/beleid/federale-strategie/het-federaal-plan-voor- duurzame-onwikkeling-fpdo (accessed 2020-06-26). (91) HET SOCIAAL-ECONOMISCH OVERLEG. Ontwerp van federaal actieplan circulaire economie. https://www.ccecrb.fgov.be/p/nl/882/ontwerp-van-federaal-actieplan-circulaire-economie (accessed 2021-08-16). (92) Parti Socialiste. PFAS, dsormais les tiquetages des produits seront plus transparents!. Groupe PS la Chambre. http://www.ps-lachambre.be/2021/06/15/pfas-d%C3%A9sormais-les- %C3%A9tiquetages-des-produits-seront-plus-transparents/ (accessed 2021-10-13). (93) Fytoweb. Het NAPAN Task force. Fytoweb. https://fytoweb.be/nl/reductieplan/nationaal-actie- plan/napan-task-force (accessed 2021-11-26). (94) SPW. Le Plan ENVIeS. Portail Environnement-Sant de la Wallonie. http://environnement.sante.wallonie.be/home/expert/plan-envies.html (accessed 2020-06-26). (95) Departement Omgeving. PFAS-actieplan. https://omgeving.vlaanderen.be/pfas-actieplan (accessed 2021-11-26). (96) Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Het Gewestelijk Plan voor Duurzame Ontwikkeling (GPDO). https://perspective.brussels/nl/plannen-reglementen-en-handleidingen/de-strategische- plannen/het-gewestelijk-ontwikkelingsplan-0 (accessed 2020-06-26). 97 * zie woordenlijst (97) Leefmilieu Brussels. Het Waterbeheerplan 2016-2021. Leefmilieu Brussels. https://leefmilieu.brussels/themas/water/waterbeheerplan/waterbeheerplan-2016-2021 (accessed 2020-06-26). (98) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation de M. David PIREAUX, SBGE, 2020. (99) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation de M. Eric CHAUVEHEID, VIVAQUA, 2020. (100) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation de M. Martin BINON, Mme Sofie DEWAELE et M. Loc DOHET, Bruxelles Environnement, 2020. (101) Goportail de la Wallonie. Le Plan Wallon des Dchets-Ressources - Recyparcs. http://geoportail.wallonie.be/catalogue/43699079-4fd4-4c7a-a5b4-eee410510a87.html (accessed 2021-08-23). (102) Vlaanderen-circulair. Vlaanderen Circulair - Knooppunt van de circulaire economie in Vlaanderen. https://vlaanderen-circulair.be/nl (accessed 2021-08-16). (103) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation de M. Bernard DECOCK, Fdration Wallonne de l'Agriculture (FWA), 2020. (104) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation de M. Chris DUTRY, Gezinsbond, 2020. (105) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation de M. Christian HOREMANS, Mutualits Libres (MLOZ), 2020. (106) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation de M. Etienne DELOOZ et Mme Yasmina ATIF, Espace Environnement ASBL. (107) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation de M. Frdric GASTINY et Mme Mieke SEVENANS, Prevent Agri, 2020. (108) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation de M. Jean-Franois PUTZ, Fdration InterEnvironnement Wallonie (IEW) ASBL, Pepa Free, 2020. (109) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation de M. Kurt ANNENDIJCK et Mme Ann GILS, Kom op tegen Kanker, 2020. (110) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation de M. Thomas GERARD et Mme Sophie REGINSTER, ACV/CSC, 2020. (111) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation de M. Wouter GEURTS, Agoria, 2020. (112) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation de Mme Angeliki LYSIMACHOU, PAN Europe, EDCFree Europe, 2020. (113) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation de Mme Audrey DIVERS, Mutualit chrtienne, 2020. (114) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation de Mme Audrey VAN HAMME, Test Achats, 2020. (115) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation de Mme Aurlie MELCHIOR, Ecoconso, 2020. (116) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation de Mme Bndicte DUCHENE, Henallux, 2020. (117) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation de Mme Evelyne JADOUL et Mme Lydie GAUDIER, CEPAG, 2020. (118) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation de Mme Ilse GEYSKENS, Boerenbond, 2020. (119) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation de Mme Marie-Christine DEWOLF, Hainaut Analyses, Health & Environment Alliance (HEAL), 2020. (120) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation de Mme Sohely SIKDAR et M. Frdrick WARZEE, deTic, 2020. (121) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation de Mme Tine CATTOOR et Mme Saskia WALRAEDT, Essenscia, 2020. (122) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation du Dr. Anne-Simone PARENT, Unit de Neuroendocrinologie, CHU Lige, GIGA Neurosciences, Universit de Lige, 2020. (123) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation du Dr. Christophe BARREA, Service de Neuropdiatrie, CHU Lige, GIGA Neurosciences, Universit de Lige, 2020. 98 * zie woordenlijst (124) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation Du Dr. Dorota NAPIERSKA, Health Care Without Harm, 2020. (125) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation Du Dr. Imke VAN DEN BROEK, Fevia, 2020. (126) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation du Dr. Jean PAULUIS, Socit Scientifique de Mdecine Gnrale (SSMG), 2020. (127) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation du Dr. Monique HARS, COWB ASBL, 2020. (128) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation du Dr. Pol Gosselin, Service Public de Wallonie (SPW), 2020. (129) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation Du Dr. Raf BOUCKAERT, Expert HSEQ., 2020. (130) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation Du Prof. Adelheid SOUBRY, Department of Public Health and Primary Care, KU Leuven, 2020. (131) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation Du Prof. Adrian COVACI, Department of Pharmaceutical Sciences, Toxicological Center, University of Antwerp, 2020. (132) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation du Prof. Corinne CHARLIER, Dpartement de Pharmacie, Facult de Mdecine, Universit de Lige, 2020. (133) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation Du Prof. Lode GODDERIS, Department of Public Health and Primary Care, KU Leuven, Vlaamse Wetenschappelijke Vereniging Voor Arbeidsgezondheidskunde (VWVA), Association Professionnelle Belge Des Mdecins Du Travail (APBMT), 2020. (134) JOUAN Sandrine; ROHL Martine. Consultation du Prof. Marie-Louise SCIPPO, FARAH, Facult de mdecine vtrinaire, Universit de Lige, 2020. (135) Boerenbond. Boerenbond: trouw aan land- en tuinbouw. https://www.boerenbond.be/ (accessed 2021-08-30). (136) FWA. La Fdration Wallonne de L'Agriculture (FWA). Fdration Wallonne de l'Agriculture. https://www.fwa.be/ (accessed 2021-08-30). (137) Prevent Agri. Prevent Agri: veiligheid komt niet per ongeluk. https://www.preventagri.vlaanderen/nl/home (accessed 2021-08-30). (138) Leefmilieu Brussel. Leefmilieu Brussel. Leefmilieu Brussel. https://leefmilieu.brussels/ (accessed 2021-08-30). (139) COWB. Commission Ornithologique de Watermael-Boitsfort (COWB) asbl. https://www.cowb.be/ (accessed 2021-08-30). (140) Espace Environnement. Espace Environnement ASBL. Espace Environnement. https://www.espace-environnement.be/ (accessed 2021-08-30). (141) Hainaut Analyses. Hainaut Analyses, Province de Hainaut. Hainaut Analyses | Province de Hainaut. https://ha.hainaut.be/ (accessed 2021-08-30). (142) IEW. Fdration Inter-Environnement Wallonie (IEW) ASBL. Inter-Environnement Wallonie - IEW. https://www.iew.be/ (accessed 2021-08-30). (143) IEW. PEPAFree: Agir pour la sant et l'environnement. PEPAfree - Agir pour la sant et l'environnement. https://www.pepafree.be/ (accessed 2021-08-30). (144) Ecoconso. Ecoconso ASBL. coconso. https://www.ecoconso.be/fr (accessed 2021-08-30). (145) Test Aankoop. Test Aankoop: Consumentenvereniging. www.test-aankoop.be. https://www.testaankoop.be/ (accessed 2021-08-30). (146) Gezinsbond. Gezinsbond. Gezinsbond. http://www.gezinsbond.be/ (accessed 2021-08-30). (147) Henallux. Henallux: la Haute cole de Namur-Lige-Luxembourg. HENALLUX. https://www.henallux.be/ (accessed 2021-08-30). (148) Agoria. Agoria VZW. https://www.agoria.be/nl (accessed 2021-08-30). (149) BQA. Belgian Quality Association (BQA). https://www.bqa.be/en (accessed 2021-08-30). (150) deTic. deTic VZW. https://www.detic.be/nl/ (accessed 2021-08-30). 99 * zie woordenlijst (151) Essenscia. Essenscia VZW: Belgische federatie van de chemische industrie en life sciences. essenscia. https://www.essenscia.be/ (accessed 2021-08-30). (152) Fevia. Fevia, de federatie van de Belgische voedingsindustrie. Fevia. https://www.fevia.be/nl (accessed 2021-08-30). (153) HEAL. Health and Environment Alliance (HEAL). Health and Environment Alliance. https://www.env-health.org/ (accessed 2021-08-30). (154) HCWH. Health Care Without Harm. https://noharm.org/ (accessed 2021-08-30). (155) PAN Europe. PAN Europe. https://www.pan-europe.info/ (accessed 2021-08-30). (156) EDC-FREE Europe. EDC-FREE Europe. https://www.edc-free-europe.org/ (accessed 2021-08-30). (157) BMWB. BMWB/SBGE - Brusselse Maatschappij voor Waterbeheer. http://sbge.be/nl/home_nl.html (accessed 2021-08-30). (158) VIVAQUA. Het bedrijf VIVAQUA. https://www.vivaqua.be/nl/ (accessed 2021-08-30). (159) UAntwerpen. Universiteit Antwerpen. https://www.uantwerpen.be/nl/?gclid=EAIaIQobChMImOfD69HH8gIVVeR3Ch3C1gA_EAAYASAAEg Klv_D_BwE (accessed 2021-08-23). (160) KUL. KU Leuven - Kwalitatief onderwijs, innovatief onderzoek. https://www.kuleuven.be/kuleuven/ (accessed 2021-08-30). (161) ULg. L'universit de Lige (ULg). https://www.uliege.be/cms/c_8699436/fr/uliege (accessed 2021-08-23). (162) Kom op tegen Kanker. Kom op tegen Kanker vzw. https://www.komoptegenkanker.be/ (accessed 2021-08-30). (163) Christelijke Mutualiteit. Christelijke Mutualiteit (CM) ziekenfonds. https://www.cm.be (accessed 2021-08-30). (164) MLOZ. Onafhankelijke Ziekenfondsen. Onafhankelijke Ziekenfondsen. https://www.mloz.be/nl (accessed 2021-08-30). (165) Moise, P. La Socit Scientifique de Mdecine Gnrale (SSMG). SSMG. https://www.ssmg.be/ (accessed 2021-08-30). (166) VWVA. Vlaamse Wetenschappelijke Vereniging voor Arbeidsgezondheidskunde (VWVA). https://www.vwva.be/ (accessed 2021-08-30). (167) CEPAG. Le Centre d'Education Populaire Andr Genot (CEPAG). CEPAG. https://www.cepag.be/ (accessed 2021-08-30). (168) ACV. Het Algemeen Christelijk Vakverbond (ACV). https://www.hetacv.be/het-acv (accessed 2021-08-30). (169) the Fourth Ministerial Conference. Consolidated Text: Convention on Access to Information, Public Participation in Decision-making and Access to Justice in Environmental Matters - Declarations.; 1998; Vol. 124. (170) FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu. Het Verdrag van Aarhus. FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu. https://www.health.belgium.be/nl/milieu/welkom-op-de-nationale-portaalsite-over-het-verdrag- van-aarhus (accessed 2021-08-18). (171) De Belgische Kamer van volksvertegenwoordigers. De Commissie Gezondheid en Gelijke kansen. https://www.lachambre.be/kvvcr/showpage.cfm?section=/comm&language=nl&cfm=/site/wwwcf m/comm/com.cfm?com=10169 (accessed 2022-03-14). (172) FOD Volksgezondheid. Hoge Gezondheidsraad. FOD Volksgezondheid. https://www.health.belgium.be/nl/hoge-gezondheidsraad (accessed 2021-08-18). (173) FOD Volksgezondheid. De Adviesraad. FOD Volksgezondheid. https://www.health.belgium.be/nl/voeding/voedingsbeleid/partners/raadpleging-van-betrokken- partijen (accessed 2021-08-18). 100 * zie woordenlijst (174) FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu. Het CCIM: Cordinatiecomit Internationaal Milieubeleid. https://www.health.belgium.be/nl/ccim- coordinatiecomite-internationaal-milieubeleid (accessed 2021-08-23). (175) FOD Economie. Het FOD Economie. https://economie.fgov.be/nl (accessed 2021-08-31). (176) FOD WASO. Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg. https://werk.belgie.be/nl (accessed 2021-08-31). (177) FAGG. FAGG: uw geneesmiddelen en gezondheidsproducten. https://www.fagg.be/nl (accessed 2021-08-31). (178) FEDRIS. Federaal agentschap voor beroepsrisico's (FEDRIS). https://www.fedris.be/nl (accessed 2021-08-30). (179) Sciensano. Sciensano, Belgisch instituut voor Gezondheid. sciensano.be. https://www.sciensano.be/nl/home (accessed 2021-08-30). (180) POD MI. POD Maatschappelijke Integratie. POD Maatschappelijke Integratie. https://www.mi- is.be/nl (accessed 2021-08-30). (181) Vlaanderen. Het departement Omgeving. https://omgeving.vlaanderen.be/home (accessed 2021-08-31). (182) SPW. Service Public de Wallonie. https://spw.wallonie.be/ (accessed 2021-08-30). (183) Deutschsprachige Gemeinschaft -. Das Brgerinformationsportal der Deutschsprachigen Gemeinschaft Belgiens. https://ostbelgienlive.be/ (accessed 2021-08-31). (184) GGC. Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie van Brussel-Hoofdstad (GGC). https://www.ccc-ggc.brussels/nl/node (accessed 2021-08-31). (185) AViQ. L'AViQ, l'Agence pour une Vie de Qualit. https://www.aviq.be/ (accessed 2021-08-30). (186) AZG. Agentschap Zorg en Gezondheid: officile site voor professionals in de gezondheidszorg. https://www.zorg-en-gezondheid.be/home (accessed 2021-08-31). (187) ONE. Office de la Naissance et de l'Enfance (ONE). https://www.one.be/public/ (accessed 2021- 08-30). (188) Inspection Gnrale des Affaires Sociales. La stratgie nationale sur les perturbateurs endocriniens: valuation de la mise en oeuvre et propositions d'volution. https://www.igas.gouv.fr/spip.php?article654 (accessed 2022-03-14). (189) Rseau Environnement Sant. Charte Villes et Territoires Sans Perturbateurs Endocriniens. Rseau Environnement Sant. http://www.reseau-environnement-sante.fr/charte/ (accessed 2021-08-19). (190) Rseau Belge Francophone asbl. Le Rseau Belge Francophone des Villes Sant de l'OMS. http://www.reseau-ville-sante.be/ (accessed 2021-08-19). (191) Vlaanderen. Smart Cities Vlaanderen. Smart Cities Vlaanderen. https://www.smartcities.vlaanderen/ (accessed 2021-08-19). (192) Transitie Vlaanderen VZW. Transitie Vlaanderen VZW. https://www.transitie.be/ (accessed 2021- 08-19). (193) Marion Veber. Le mouvement des villes en transition. Une seule plante. https://uneseuleplanete.org/Mouvement-des-villes-en-transition (accessed 2021-08-19). (194) Emmanule Savelli. 61 Nouvelles Communes Labellises Zro Phyto En 2021. Observatoire de l'environnement en Bretagne. (195) ECHA. Geregistreerde stoffen. https://echa.europa.eu/nl/information-on-chemicals/registered- substances (accessed 2021-08-25). (196) ECHA. Chemicals In Our Life. https://chemicalsinourlife.echa.europa.eu (accessed 2021-08-25). (197) FOD Economie. Chemische stoffen in ons dagelijks leven. https://economie.fgov.be/nl/themas/ondernemingen/duurzame-economie/duurzame- consumptie/chemische-stoffen-ons (accessed 2021-08-25). 101 * zie woordenlijst (198) MLOZ. Hoe de impact van hormoonverstoorders op onze gezondheid verminderen?. Onafhankelijke Ziekenfondsen. https://www.mloz.be/nl/hormoonverstoorders (accessed 2021-08- 30). (199) SPW. SPW DG Agriculture, Ressources Naturelles et Environnement (ARNE). https://spw.wallonie.be/organigramme-spw-agriculture-ressources-naturelles-et-environnement (accessed 2021-08-31). (200) de Vlaamse overheid. Kind en Gezin: kansrijk opgroeien voor lk kind in Vlaanderen en Brussel. https://www.kindengezin.be/nl/node/8 (accessed 2021-08-30). (201) BV-OECO. Belgische Vereniging voor Onderzoek en Expertise voor Consumentenorganisaties (BV- OECO). https://www.reoc.be/nl (accessed 2021-08-27). (202) ONE. PEP's - Office de la naissance et de l'enfance. https://www.one.be/public/emploi/one- comme-employeur/les-metiers-de-lone/peps/ (accessed 2021-08-30). (203) CHACOF ASBL. Coordination des Haltes-Accueil de la Communaut Franaise (CHACOF). CHACOF ASBL. http://chacof.be/ (accessed 2021-08-19). (204) Kind & Gezin. Gezond zwanger zijn. Kind en Gezin. https://www.kindengezin.be/nl/thema/zwangerschap-en-geboorte/zwangerschap/gezond- zwanger-zijn (accessed 2021-11-26). (205) Vlaanderen. Dienstverlening van de Openbare Centra voor Maatschappelijk Welzijn (OCMW). www.vlaanderen.be. https://www.vlaanderen.be/dienstverlening-van-de-openbare-centra-voor- maatschappelijk-welzijn-ocmw (accessed 2021-08-27). (206) CAW. het Centrum Algemeen Welzijnswerk (CAW). CAW. https://www.caw.be/over-het-caw/wie- zijn-we/ (accessed 2021-08-19). (207) Het Steunpunt Armoedebestrijding. Het steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting. https://www.armoedebestrijding.be/het- steunpunt/ontstaan/ (accessed 2021-08-19). (208) ATD Vierde Wereld Belgi. De beweging ATD Vierde Wereld. ATD-Vierdewereld. https://atd- vierdewereld.be/ (accessed 2021-08-19). (209) RWLP. Le Rseau Wallon de Lutte contre la Pauvret (RWLP). https://www.rwlp.be/ (accessed 2021-08-19). (210) POD Maatschappelijke Integratie. Ervaringsdeskundigen. https://www.mi- is.be/nl/themas/ervaringsdeskundigen (accessed 2021-08-25). (211) Hoge Gezondheidsraad. Advies 9404 - Fysisch-chemische milieuhygine (beperking van de blootstelling aan mutagene of hormoonverstorende agentia) en het belang van blootstelling op jonge leeftijd.; 9404; FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu, 2019. (212) ECHA. SCIP database for information on Substances of Concern In articles as such or in complex objects (Products). https://echa.europa.eu/fr/scip (accessed 2021-08-23). (213) VBO. Verbond van Belgische Ondernemingen (VBO). https://www.vbo.be/ (accessed 2022-03-09). (214) Eurofound. Europese enqute naar de arbeidsomstandigheden (EWCS). Eurofound. https://www.eurofound.europa.eu/nl/data/european-working-conditions-survey (accessed 2021- 09-27). (215) Van den Borre, L.; Deboosere, P. Health Risks in the Cleaning Industry: A Belgian Census-Linked Mortality Study (1991-2011). Int. Arch. Occup. Environ. Health 2018, 91 (1), 13-21. https://doi.org/10.1007/s00420-017-1252-9. (216) Doan, T. Q.; Pham, A. D.; Brouhon, J.-M.; Lundqvist, J.; Scippo, M.-L. Profile Occurrences and in Vitro Effects of Toxic Organic Pollutants in Metal Shredding Facilities in Wallonia (Belgium). J. Hazard. Mater. 2022, 423, 127009. https://doi.org/10.1016/j.jhazmat.2021.127009. (217) V.Li. Environnement: des formations pour les mdecins de plus en plus inquiets de l'impact climatique sur la sant. Medi-Sphere. 102 * zie woordenlijst (218) Espace Environnement. Le projet Sant Habitat. http://sante-habitat.be/ (accessed 2021-08-19). (219) Fytoweb. Fytolicentie. https://fytoweb.be/nl/fytolicentie (accessed 2021-08-24). (220) FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu. HACCP. https://www.health.belgium.be/nl/voeding/voedselveiligheid/microbiologische-gevaren-en- hygiene/haccp-autocontrole-en-0 (accessed 2021-08-24). (221) Condorcet. Haute Ecole Provinciale de Hainaut - Condorcet. https://www.condorcet.be/ (accessed 2021-08-30). (222) ULg. Le Ceres: Centre d'Enseignement et de Recherche pour l'Environnement et la Sant. http://www.ceres.ulg.ac.be/ (accessed 2021-08-30). (223) Institut Eco-Conseil. Institut Eco-Conseil - Transition depuis 1989. https://www.eco-conseil.be/ (accessed 2021-08-30). (224) Rseau IDe. Rseau IDe asbl. https://www.reseau-idee.be/ (accessed 2021-08-30). (225) ASBL Hypothse. L'ASBL Hypothse. ASBL Hypothse. http://www.hypothese.be/ (accessed 2020- 06-26). (226) AP Hogeschool Antwerpen. Veiligheids-instituut. Provincie Antwerpen. https://www.provincieantwerpen.be/aanbod/doe/pvi.html (accessed 2021-08-31). (227) FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg. Codex over het welzijn op het werk. https://werk.belgie.be/nl/themas/welzijn-op-het-werk/algemene-beginselen/codex-over-het- welzijn-op-het-werk (accessed 2022-03-11). (228) CESI. Het Comit voor Preventie en Bescherming op het Werk (CPBW). https://www.cesi.be/nl/preventie/het-comite-voor-preventie-en-bescherming-op-het-werk-cpbw (accessed 2021-08-23). (229) ABVV. Algemeen Belgisch Vakverbond (ABVV). https://abvv.be/ (accessed 2022-04-05). (230) ACLVB. ACLVB. ACLVB. https://www.aclvb.be/nl (accessed 2022-04-05). (231) FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg. Beswic: Belgisch kenniscentrum over welzijn op het werk. https://www.beswic.be/nl (accessed 2022-04-05). (232) FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu. Het veiligheidsinformatieblad. FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu. https://www.health.belgium.be/nl/het-veiligheidsinformatieblad (accessed 2021-08-27). (233) SPF Sant publique, Scurit de la Chane Alimentaire et Environnement. L'Ecolabel europen en Belgique. https://www.ecolabel.be/fr (accessed 2020-06-26). (234) European Commission. European Union Eco-labelling Board. https://ec.europa.eu/transparency/expert-groups-register/screen/expert- groups/consult?do=groupDetail.groupDetail&groupID=374 (accessed 2021-08-26). (235) FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu. het Comit voor de toekenning van het EU Ecolabel. Ecolabel. https://www.ecolabel.be/nl/contacten (accessed 2021- 08-26). (236) ECHA. Substances of Concern: Why and How to Substitute? (237) ECHA. REACH Authorisation Has Positive Health and Environmental Impacts.; ECHA/NR/21/04. (238) ECHA. Restriction and Authorisation Found to Drive Replacement of Harmful Chemicals.; ECHA/NR/20/25. (239) ECHA. Restricting Hazardous Chemicals Protects Millions of Europeans from Serious Diseases.; ECHA/NR/21/09. (240) European Commission. Communication from the Commission on the Precautionary Principle.; OPOCE. (241) Fytoweb. Programma 2018 - 2022 van het NAPAN. https://fytoweb.be/nl/reductieplan/nationaal-actie-plan/programma-2018-2022-van-het-napan (accessed 2021-08-23). 103 * zie woordenlijst (242) EFSA. Guidance for the Identification of Endocrine Disruptors in the Context of Regulations (EU) No 528/2012 and (EC) No 1107/2009. (243) ECHA. Endocrine Disruptor Expert Group (EDEG). https://echa.europa.eu/endocrine-disruptor- expert-group (accessed 2021-08-25). (244) ECHA. Community rolling action plan (CoRAP). https://echa.europa.eu/regulations/reach/evaluation/substance-evaluation/community-rolling- action-plan (accessed 2021-08-25). (245) European Commission. Scientific Committee on Consumer Safety (SCCS). https://ec.europa.eu/health/scientific-committees/scientific-committee-consumer-safety-sccs_en (accessed 2022-04-05). (246) INERIS. Le projet europen LIFE Ask REACH. https://reach-info.ineris.fr/focus/life-ask-reach (accessed 2021-08-23). (247) The Project LIFE AskREACH. LIFE AskREACH. https://www.askreach.eu/ (accessed 2021-08-23). (248) AgriRecover. AgriRecover vzw. https://agrirecover.eu/be-nl/ (accessed 2021-08-23). (249) Valipac. Samen werken aan een circulaire economie. https://www.valipac.be/nl/ (accessed 2021- 08-23). (250) FAVV. Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen (FAVV). https://www.favv- afsca.be/professionelen/ (accessed 2021-08-30). (251) SPW. Dpartement du Sol et des Dchets (DSD). https://spw.wallonie.be/guide/guide- services/16134 (accessed 2021-08-31). (252) de Vlaamse overheid. De OVAM streeft samen met u naar een duurzaam afval- en materialenbeheer en een propere bodem in Vlaanderen. https://www.ovam.be/de-ovam-streeft- samen-met-u-naar-een-duurzaam-afval-en-materialenbeheer-en-een-propere-bodem-in- vlaanderen (accessed 2022-03-15). (253) BELSPO. Het Federaal Wetenschapsbeleid: BELSPO. https://www.belspo.be/belspo/index_nl.stm (accessed 2021-08-31). (254) Council of the European Union. The "REACH-up" Initiative - Challenges and Options for Improving Legislation on Chemical Products., 2015. (255) FOD Economie. Het vervangen van gevaarlijke chemische stoffen.; 2019. (256) INERIS. Substitution des substances chimiques. https://substitution.ineris.fr/fr (accessed 2022-03- 16). (257) FOD Financin. FOD Financin. https://financien.belgium.be/nl (accessed 2021-08-31). (258) ISSeP. ISSeP: Institut Scientifique de Service Public. ISSeP. https://www.issep.be/ (accessed 2021- 08-31). (259) Europese Commissie. Herstelplan voor Europa. https://ec.europa.eu/info/strategy/recovery- plan-europe_nl (accessed 2021-08-23). (260) FOD Economie. Het Europese alarmsysteem Safety Gate. https://economie.fgov.be/nl/themas/kwaliteit-veiligheid/veiligheid-van-goederen-en/gevaarlijke- producten/safety-gate (accessed 2021-08-23). (261) European Commission. Safety Gate for dangerous non-food products. https://ec.europa.eu/safety-gate-alerts/screen/webReport (accessed 2021-08-23). (262) European Parliament; European Council. Regulation (EU) No 649/2012 of the European Parliament and of the Council of 4 July 2012 Concerning the Export and Import of Hazardous Chemicals.; 2012; Vol. 201. (263) FOD Economie. Meer controles op e-commerce. FOD Economie newsroom. October 24, 2018. (264) VITO. Het VITO: vision on technology for a better world. https://vito.be/nl/vision-technology- better-world (accessed 2021-08-23). (265) VUB. Vrije Universiteit Brussel (VUB). https://www.vub.be/ (accessed 2021-08-23). 104 * zie woordenlijst (266) PEPPER. PEPPER: Public-private platform for the pre-validation of endocrine disruptors characterization methods. https://ed-pepper.eu/en/ (accessed 2021-12-02). (267) ISSeP. Le CWEA. https://www.issep.be/cwea-presentation/ (accessed 2021-08-23). (268) ISSeP. Le CWEA: table des matires. https://www.issep.be/cwea-table-des-matieres-2/ (accessed 2021-08-23). (269) Lauren Walker. 3M Comments on Pollution Scandal: `We Will Accept Our Responsibilities'. The Brussels Times. The Brussels Times. Brussels June 29, 2021. (270) ISSeP. Le programme de biomonitoring wallon BMH-WAL. ISSeP. https://www.issep.be/biomonitoring/ (accessed 2020-06-26). (271) Dewalque, L.; Pirard, C.; Charlier, C. Measurement of Urinary Biomarkers of Parabens, Benzophenone-3, and Phthalates in a Belgian Population. BioMed Res. Int. 2014, 2014, 649314. https://doi.org/10.1155/2014/649314. (272) Claessens, J.; Pirard, C.; Charlier, C. Determination of Contamination Levels for Multiple Endocrine Disruptors in Hair from a Non-Occupationally Exposed Population Living in Liege (Belgium). Sci. Total Environ. 2022, 815, 152734. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2021.152734. (273) German Environment Agency. HBM4EU - science and policy for a healthy future. https://www.hbm4eu.eu/ (accessed 2020-06-26). (274) UNEP; WHO. Human milk survey. http://chm.pops.int/Implementation/GlobalMonitoringPlan/MonitoringActivities/Humanmilksurv ey/tabid/270/Default.aspx (accessed 2021-08-23). (275) WIV-ISP; VITO. Zesde WHO-Gecordineerd Onderzoek Naar POP's in Moedermelk: Belgische Resultaten 2014. (276) UCLouvain. Cliniques universitaires Saint-Luc. https://www.saintluc.be/fr (accessed 2022-04-05). (277) CRA-W. Centre wallon de Recherches Agronomiques (CRA-W). CRA-W | Centre wallon de Recherches agronomiques. https://www.cra.wallonie.be/fr (accessed 2021-08-30). (278) Provincie Antwerpen. APB Provinciaal Instituut voor Hygine. https://www.provincieantwerpen.be/provinciebestuur/extern-verzelfstandigde- agentschappen0/apb-provinciaal-instituut-voor-hygiene.html (accessed 2021-08-31). (279) ISSeP. Etude BIOBRO. ISSeP. https://www.issep.be/biobro/ (accessed 2022-04-05). (280) ISSeP. Le Plan ENVIeS, qu'est-ce que c'est? ISSeP. https://www.issep.be/events/event/le-plan- envies-quest-ce-que-cest/ (accessed 2021-09-01). (281) Portail Wallonie. SPW Direction de l'Assainissement des Sols (DAS). https://sol.environnement.wallonie.be/home/sols/administration-spw-competente/direction-de- lassainissement-des-sols.html (accessed 2021-08-31). (282) Vlaanderen. De Vlaamse Milieumaatschappij (VMM). https://www.vmm.be (accessed 2022-04- 05). (283) Sciensano. Nationale voedselconsumptiepeiling (FCS). sciensano.be. https://www.sciensano.be/nl/projecten/nationale-voedselconsumptiepeiling (accessed 2022-05- 18). (284) IWEPS. Institut wallon de l'valuation, de la prospective et de la statistique (IWEPS). Iweps. https://www.iweps.be/ (accessed 2021-08-31). (285) GBA. Gegevensbeschermingsautoriteit (GBA). https://www.gegevensbeschermingsautoriteit.be/burger (accessed 2021-08-31). (286) European Parliament; European Council. Regulation (EU) 2016/679 of the European Parliament and of the Council of 27 April 2016 on the Protection of Natural Persons with Regard to the Processing of Personal Data and on the Free Movement of Such Data, and Repealing Directive 95/46/EC (General Data Protection Regulation).; 2016; Vol. 119. 105 * zie woordenlijst (287) Centre de ressources Glyphosate. AGRICAN: Etude de cohorte AGRIculture et CANcer. https://ecophytopic.fr/concevoir-son-systeme/agrican-etude-de-cohorte-agriculture-et-cancer (accessed 2020-06-26). (288) INRS. La base de donnes Biotox. http://www.inrs.fr/publications/bdd/biotox.html (accessed 2020-06-26). (289) Videnros, C. Occupational Exposure to Chemicals and Cancer.; Institutet fr miljmedicin / Institute of Environmental Medicine, 2019. (290) National Cancer Institute. The Agricultural Health Study (AHS). https://dceg.cancer.gov/research/who-we-study/cohorts/agricultural-health-study (accessed 2021-08-24). 106 * zie woordenlijst