Document 717Bb4ambnBDBme19B61YKqEV

ONDERZOEK NAAR AANWEZIGHEID VAN PFAS IN GRONDWATER, BODEM EN WATERBODEM TER HOOGTE VAN RISICOACTIVITEITEN IN VLAANDEREN //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// ONDERZOEK NAAR AANWEZIGHEID VAN PFAS IN GRONDWATER, BODEM EN WATERBODEM TER HOOGTE VAN RISICOACTIVITEITEN IN VLAANDEREN publicatiedatum / 26.06.2018 //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.ovam.be DOCUMENTBESCHRIJVING 1 Titel van publicatie: Onderzoek naar aanwezigheid van PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen 2 Verantwoordelijke Uitgever: OVAM 3 Wettelijk Depot nummer: 5 Samenvatting: Zie pagina 6 4 Trefwoorden: Bodemverontreiniging, perfluoralkylstoffen, PFAS, PFOS, PFOA, meetcampagne 6 Aantal bladzijden: 81 8 Datum publicatie: juli 2018 7 Aantal tabellen en figuren: 39 /19 9 Prijs*: / 10 Begeleidingsgroep en/of auteur: 11 Nele Bal, Griet van Gestel, Filip Collet (OVAM) Tessa Pancras (Arcadis - auteur) Hans Slenders (Arcadis - auteur), Martijn V.Houten (Witteveen+Bos-auteur), Jonas Rabaey (Witteveen+Bos/Mava-auteur), Roeland V.Muylder (Witteveen+Bos-auteur) 12 Andere titels over dit onderwerp: / xxxx Contactpersonen: Nele Bal Griet Van Gestel U hebt het recht deze brochure te downloaden, te printen en digitaal te verspreiden. U hebt niet het recht deze aan te passen of voor commercile doeleinden te gebruiken. De meeste OVAM-publicaties kunt u raadplegen en/of downloaden op de OVAM-website: http://www.ovam.be * Prijswijzigingen voorbehouden. 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 3 of 81 INHOUD 1 PFAS - toelichting typen en productie................................................................................... 10 1.1 Typen PFAS 11 1.1.1 Geperfluoreerde verbindingen 13 1.1.2 Gepolyfluoreerde verbindingen 13 1.2 Productie van PFAS 15 2 Toepassing PFAS..................................................................................................................... 16 2.1 Productielocaties PFAS 16 2.2 Productie polymeren 17 2.3 Toepassing in brandblusschuim 17 2.4 Toepassing bij galvanisatie 19 2.5 Toepassing voor water- en vuilafstotend maken 20 2.6 Andere toepassingen 21 2.7 Overzicht verdachte locaties met risico op verontreiniging in bodem, grondwater en waterbodem 22 3 Gedrag van PFAS in het milieu ............................................................................................... 24 3.1 Fysisch-chemische eigenschappen 24 3.2 Verspreiding, transport en afbraak 25 3.2.1 Verspreiding via grondwater 25 3.2.2 Verspreiding via lucht 26 3.2.3 Verspreiding door (verontreinigd) slib, grondverzet of baggeren 27 3.2.4 Afbraak in het milieu 27 4 Toxiciteit en toetsingswaarden .............................................................................................. 29 4.1 Toelaatbare dagelijkse inname (TDI) 30 4.2 Toetsingswaarden grond en grondwater 32 4.2.1 Overzicht toetsingswaarden grond en grondwater voor PFOS en PFOA (Nederland) 32 4.2.2 Toetsingswaarden overige PFAS (Nederland) 35 4.2.3 Toetsingswaarden PFOS en PFOA (Vlaanderen) 35 4.2.4 Toetsingswaarden andere landen 35 5 Inleiding.................................................................................................................................. 36 6 Inventarisatie risicolocaties en selectie meetlocaties ........................................................... 37 6.1 Algemene aanpak 37 6.2 Selectiemethodiek van risicolocaties 37 7 Meetcampagne: bemonstering grond en grondwater .......................................................... 38 7.1 Inleiding 38 7.2 Overzicht meetlocaties 38 7.3 Protocol monstername 39 7.4 Veldwerkstrategie en staalname 40 7.4.1 Site 1 40 7.4.2 Site 2 40 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 4 of 81 26.06.2018 7.4.3 7.4.4 7.4.5 7.4.6 7.4.7 7.4.8 7.4.9 7.4.10 7.4.11 7.4.12 7.4.13 7.4.14 7.4.15 7.4.16 7.4.17 7.4.18 7.5 8 8.1 8.1.1 8.1.2 8.2 8.2.1 8.2.1 8.3 8.3.1 8.3.2 9 10 11 11.1 11.2 11.3 11.4 11.5 Site 3 41 Site 4 42 Site 5 42 Site 6 43 Site 7 44 Site 8 45 Site 9 45 Site 10 46 Site 11 46 Site 12 47 Site 13 47 Site 14 48 Site 15 48 Site 16 48 Site 17 49 Site 18 49 Laboratoriumonderzoek 50 Resultaten en interpretatie.................................................................................................... 52 Data meetcampagne 52 Resultaten vaste deel van de aarde en waterbodem 52 Resultaten grondwater 53 Grafische weergave 53 Vaste deel van de aarde en waterbodem 53 Grondwater 62 Interpretatie resultaten 66 Vaste deel van de aarde 66 Grondwater 66 Bijlage 1: lijst van tabellen ..................................................................................................... 69 Bijlage 2: lijst van figuren ....................................................................................................... 71 Bijlage 3: overige bijlagen ...................................................................................................... 72 Overzicht PFAS 72 Fysische en chemische eigenschappen PFAS 74 Toetsingswaarden wereldwijd 75 Analyseresultaten 77 Bibliografie 78 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 5 of 81 LIJST MET AFKORTINGEN AA-EQS AFFF AR-AFFF AR-FFFP ECF EFSA ER EU FEP FFFP FP FTOH FTS FOSA FOSE FTAC HFA JG-MKN MAC-EQS MAC-MKN MSDS MTR PAP PFAA's PFAS PFC PFCA's PFDA PFHpA PFHxA PFHxS PFNA PFOA PFOS PFPeA PFSA's PTFE POSF RIVM TDI TM US-EPA VR Jaargemiddelde milieukwaliteitsnorm voor langdurige blootstelling (=JG-MKN) Aqueous film forming foam Alcolhol resistente film vormende schuimen Alcolhol resistente film vormende fluor protene schuimen Electrochemische fluorering European food safety authority Ernstig risico. Concentratie waarbij voor 50% van de organismen een negatief effect door de directe blootstelling niet is uit te sluiten Europese Unie Geperfluoreerd ethyleen-propyleenhars Film vormende fluor protene schuimen Fluor protene schuimen Fluortelomeeralcohol Fluortelomeersulfonzuur Gefluoreerde sulfonamide Gefluoreerde sulfonamido ethanol Fluortelomeeracrylaat Hexafluoraceton Jaargemiddelde milieukwaliteitsnorm voor langdurige blootstelling (=AA-EQS) Maximaal aanvaardbare concentratie voor kortdurende blootstelling, milieukwaliteitsnorm (=MAC-MKN) Maximaal aanvaardbare concentratie voor kortdurende blootstelling, milieukwaliteitsnorm (=MAC-EQS) Material safety data sheet Maximaal toelaatbaar risiconiveau. Concentratie waar beneden geen negatief effect is te verwachten. Chronische blootstelling Perfluorfosforzuren Perfluoralkylzuren Poly- en perfluoralkyl verbindingen Perfluor componenten Perfluorcarbonzuren Perfluordecaanzuur Perfluorheptaanzuur Perfluorhexaanzuur Perfluorhexaansulfonzuur Perfluornonaanzuur Perfluoroctaanzuur Perfluoroctaansulfonzuur Perfluorpentaanzuur Perfluorsulfonzuren Polytetrafluoretheen Perfluoroctaansulfonfluoride Rijksinstituut voor volksgezondheid en milieu Toelaatbare dagelijkse inname Telomerisatie United States environmental protection agency Verwaarloosbaar risico Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 6 of 81 26.06.2018 SAMENVATTING Vlaanderen heeft al decennia lang ervaring met de aanpak van bodem- en grondwaterverontreiniging. De ontwikkelde aanpak via het bodemsaneringsbeleid, is de afgelopen jaren zeer succesvol gebleken. Het gaat daarbij vooral om zware metalen en de meest voorkomende organische verontreinigingen die samenhangen met activiteiten uit het verleden. Steeds meer wordt duidelijk dat er allerlei nieuwe verontreinigingen (ook wel Emerging Contaminants genoemd) in het milieu aanwezig zijn. Van meerdere van deze stoffen zijn de omvang en risico's in bodem, grondwater en waterbodem onvoldoende bekend. De OVAM heeft vanuit deze optiek een verkennend onderzoek laten uitvoeren naar de aanwezigheid van PFAS in bodem, grondwater en waterbodem t.h.v. risicolocaties in Vlaanderen. Een eerste deel van de studie omvat een literatuurstudie omtrent typen PFAS en de productie evenals gedrag en toxiciteit ervan. De PFAS familie omdat 42 subfamilies en enkele duizenden stoffen. Dit rapport focust op de belangrijkste families en subfamilies, meer bepaald de geperfluoreerde verbindingen en subfamilies geperfluoreerde sulfonzuren en carbonzuren; de gepolyfluoreerde verbindingen en subfamilies fluortelomeren en precursors; en de fluorpolymerren. PFAS worden in diverse producten en productieprocessen gebruikt. Onder andere bij verchroming, bij de productie van inkten, vernissen, wassen, brandblusschuim, schoonmaakmiddelen, coatings, smeermiddelen, water- en olie-afstotende middelen voor leer, papier en textiel. Van 1966 tot 1990 groeide de productie en het gebruik vanwege hun unieke chemische stabiliteit en hun water- en vuilafstotende eigenschappen. De toxiciteitsdata van PFAS worden gedomineerd door PFOS en PFOA vanwege het wijdverbreide voorkomen van deze componenten in het milieu. Van de overige PFAS is veel minder informatie beschikbaar. In voorliggende studie werd de selectie en prioritering van relevante risicolocaties voornamelijk uitgevoerd op basis van de aard van de risicoactiviteiten aangezien deze bepalend zijn voor de aanwezigheid van PFAS in bodem en grondwater. De studie is te beperkt in omvang om een heel uitgebreide screening te doen. Vanuit deze optiek werd de nadruk gelegd op de activiteiten met een redelijke kans op aanwezigheid van PFAS, bijvoorbeeld producenten van PFAS, producenten van brandblusschuim, brandweeroefenplaatsen en brandincidenten. In kader van deze studie zijn op 24 geselecteerde sites in Vlaanderen in totaal 35 boringen uitgevoerd en 40 grondstalen en 1 waterbodemmonster geselecteerd voor analyses op PFAS. Op de geselecteerde risicolocaties werd voor 66% van de meetpunten een concentraties PFASsom (som van alle door het labo gemeten PFAS componenten in een staal) gemeten in het vaste deel van de aarde hoger dan 10 x rapportagegrens (>10 g/kg ds). Voor 24% van de meetpunten is de PFAS-concentratie hoger dan 1000 x rapportagegrens (>1.000 g/kg ds). Onderzoek naar aanwezigheid van PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen 26.06.2018 pagina 7 of 81 In kader van deze studie zijn eveneens 47 peilbuizen bemonsterd en 47 grondwaterstalen en 1 effluentstaal geanalyseerd op PFAS. Er wordt vastgesteld dat op de geselecteerde risicolocaties op 71% van de meetpunten een concentraties PFASsom werd gemeten in het grondwater hoger dan 100 x rapportagegrens (0,5 g/l). 42% van de meetpunten werd PFAS hoger dan 1000 x rapportagegrens (> 5 g/l) gemeten. Op basis van de beschikbare dataset en de literatuurstudie kunnen volgende vaststellingen gedaan worden: - Op basis van de resultaten van de steekproef komen PFAS in verhoogde concentraties voor in grond en grondwater. Behalve PFOS en PFOA komen ook andere PFAS, zoals 6:2-FTS in meerdere van de geanalyseerde stalen voor. 6:2-FTS is een precursor die kan afbreken tot persistente perfluorverbindingen. - Verhoogde gehaltes worden in voorliggende studie voornamelijk gemeten in grond en grondwater bij brandweer oefenplaatsen. In het kader van deze studie werden echter niet alle type risico-activiteiten bemonsterd. Een aantal locaties vertonen geen verhoogde PFAS in grond of grondwater. Dit kan echter ook het gevolg zijn van een te beperkte meetcampagne per locatie. - Niet voor alle veelvoorkomende PFAS zijn toetsingswaarden voor bodem, grondwater en waterbodem beschikbaar. Weliswaar werkt het RIVM aan TDIs voor ca. 10 verbindingen, deze zijn echter nog niet beschikbaar, en zullen alleen toepasbaar zijn voor humane risico's. Ze worden niet vergezeld van toetsingswaarden voor ecologische risico's of voor risico's als gevolg van uitloging van grond naar grondwater. - Het toetsingskader van PFAS is nog steeds in evolutie, algemeen worden in functie van de tijd strengere toetsingswaarden vooropgesteld. We verwachten bijvoorbeeld dat op termijn de TDI voor PFOS zal dalen. - Er zijn nog geen data beschikbaar van een mogelijke achtergrondwaarden met PFAS in Vlaanderen. Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 8 of 81 26.06.2018 INLEIDING Vlaanderen heeft al decennia lang ervaring met de aanpak van bodem- en grondwaterverontreiniging. De ontwikkelde aanpak via het bodemsaneringsbeleid, is de afgelopen jaren zeer succesvol gebleken. Het gaat daarbij vooral om zware metalen en de meest voorkomende organische verontreinigingen die samen hingen met activiteiten in het verleden. Steeds meer wordt duidelijk dat er allerlei nieuwe verontreinigingen (ook wel Emerging Contaminants genoemd) in het milieu aanwezig zijn. Van meerdere van deze stoffen zijn het voorkomen en risico's in bodem, grondwater en waterbodem onvoldoende bekend. De OVAM wenst vanuit deze optiek een verkennend onderzoek uit te voeren naar de aanwezigheid van PFAS t.h.v. risicolocaties in Vlaanderen. De PFAS verbindingen kennen heel veel toepassingen in de industrie en in huishoudens. De verwachte verspreiding is dan ook groot. Door de complexe en uiteenlopende eigenschappen en de lage toetsingscriteria is daarnaast een juiste bemonstering en analyse zonder verstorende invloeden gecompliceerd. Het vergt grondige praktijkkennis om onderzoeken (veldwerk, chemische analyses, onderzoeksstrategie, etc.) op een juiste manier uit te voeren, mede omdat de toetsingswaarden voor PFAS-stoffen veelal in factor 1000 lager liggen dan we in ons (bodem)werkveld gewend zijn. Momenteel wordt in Nederland via het Expertisecentrum PFAS (opgezet door Witteveen+Bos, TTE en Arcadis) uitvoering gegeven aan een uitgebreid meetprogramma om helderheid te krijgen omtrent het al dan niet aanwezig zijn van zorgwekkende situaties. Vanuit deze expertise en inzichten wordt voorliggende studie aangevat. Het doel van deze opdracht is het uitvoeren van een steekproefsgewijze meetcampagne ter hoogte van risicolocaties om de aanwezigheid van PFAS (o.a. PFOS en PFOA) in grondwater, bodem en waterbodem in Vlaanderen te kunnen inschatten. 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 9 of 81 DEEL A - Technisch kennisdocument Het kennisdocument is opgesteld in het kader van het Nederlandse project "Handelingskader PFAS" wat, in opdracht van Gemeente Dordrecht en het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, wordt uitgevoerd door Witteveen+Bos, Arcadis en TTE. Dit Technisch Kennisdocument is een (uitgebreide) samenvatting van het Kennisdocument voor Nederland en verder toegespitst op de Vlaamse situatie. 1 PFAS - TOELICHTING TYPEN EN PRODUCTIE De groep poly- en geperfluoreerde alkyl verbindingen (PFAS) omvat een grote groep van meer dan 6000 individuele stoffen. PFAS hebben als overeenkomst dat ze een compleet (per-) of gedeeltelijk (poly-) gefluoreerde koolstofketen bevatten, met een varirende lengte, normaal gesproken 2 tot 16 koolstofatomen. De bekendste PFAS zijn PFOS (perfluoroctaansulfonzuur) en PFOA (perfluoroctaanzuur). In Buck et al. (2011) worden PFAS gedefinieerd als stoffen die de eenheid CnF2n+1- bevatten. Meer specifiek betekent dit: - Geperfluoreerde alkyl verbindingen: alifatische stoffen waarvan alle H- atomen die gebonden zijn aan C-atomen in de koolstofketen, zijn vervangen door F-atomen, behalve de H-atomen waarvan de vervanging de aard van de functionele groepen zou veranderen (bijvoorbeeld een hydroxylgroep -OH). - Gepolyfluoreerde alkyl verbindingen: alifatische stoffen waarvan Hatomen die gebonden zijn aan tenminste n C-atoom (maar niet allemaal) zijn vervangen door F-atomen, zodat ze minimaal de perfluoreerde eenheid CnF2n+1- bevatten. Ook hier zijn de H-atomen waarvan de vervanging de aard van de functionele groepen zou veranderen nog aanwezig. In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de verschillende typen PFAS, de productie en de toepassingen. Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 10 of 81 26.06.2018 1.1 TYPEN PFAS De PFAS familie omdat 42 subfamilies en enkele duizenden stoffen (Buck et al., 2011). Dit rapport focust op de belangrijkste families en subfamilies: - Geperfluoreerde verbindingen Geperfluoreerde sulfonzuren Geperfluoreerde carbonzuren - Gepolyfluoreerde verbindingen Fluortelomeren Precursors - Fluorpolymeren In Figuur 1 is een meer uitgebreid overzicht weergegeven van (een deel van) de verschillende typen PFAS, waarin tevens andere typen PFAS worden genoemd. De nadruk in dit rapport ligt echter op de verbindingen zoals hierboven weergegeven of in blauw in Figuur 1. De overige stofgroepen worden besproken op een minder gedetailleerd niveau omdat over deze stoffen minder informatie beschikbaar is, of omdat deze stoffen minder zijn toegepast en minder voorkomen. In 11.1 tenslotte, wordt een totaaloverzicht gegeven van verschillende PFAS met de bijbehorende afkortingen en structuurformules van de separate PFAS verbindingen. 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 11 of 81 Figuur 1: Overzicht van klassen van PFAS-verbindingen Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 12 of 81 26.06.2018 1.1.1 Geperfluoreerde verbindingen PFOS (perfluoroctaansulfonzuur) en PFOA (perfluoroctaanzuur) zijn de twee meest bekende PFAS. Beide stoffen vallen onder de groep van de geperfluoreerde alkylzuren (perfluoralkylzuren; PFAA's). De groep met geperfluoreerde alkylzuren kan weer worden onderverdeeld in de verschillende alkyzuren, zoals bijvoorbeeld de sulfonzuren (waar PFOS onder valt), de carbonzuren (waar PFOA onder valt), maar ook andere geperfluoreerde alkylzuren zoals geperfluoreerde fosfonzuren vallen hieronder. De PFAA's bestaan gewoonlijk uit een volledig gefluoreerde koolstofketen varirend in lengte, in het algemeen van C2 tot C16. De functionele groep varieert, en is een sulfonzuurgroep bij de geperfluoreerde sulfonzuren (PFSA's), en een carbonzuurgroep bij de geperfluoreerde carbonzuren (PFCA's). Daarnaast bestaan er geperfluoreerde alkylzuren met andere functionele groepen (zoals onder andere de fosfonzuren). Figuur 2: Chemische structuur van PFOS (links) en PFOA (rechts) Bij de productie van PFAS ontstaan vaak mengsels van stoffen, waaronder een mengsel van lineaire en vertakte isomeren. Daarnaast ontstaan ook kortere en langere PFAS als bijproducten. 1.1.2 Gepolyfluoreerde verbindingen Gepolyfluoreerde verbindingen zijn verbindingen waarvan de koolstofketen niet volledig gefluoreerd is, maar slechts gedeeltelijk. Gepolyfluoreerde verbindingen worden veelal ingezet als vervangers voor PFOS en PFOA. FluortelomerenOnder de gepolyfluoreerde verbindingen vallen de fluortelomeren, deze bevatten een ethylgroep (CH2CH2) tussen de volledig gefluoreerde koolstofketen en de functionele groep. Ze hebben de naam fluortelomeren gekregen vanwege het productieproces fluortelomerisatie, 1.2). Fluortelomeren worden geproduceerd met grote variteit aan functionele groepen, zoals alcoholen, sulfonamides, sulfonamidoethylacrylaten en methylacrylaten en sulfonamido-azijnzuren. Het grootste deel van de fluortelomeren wordt gebruikt in productieprocessen, zoals bijvoorbeeld als bouwstenen voor polymeren, oppervlakte-actieve stoffen en polymeren met gefluoreerde zijketens. Vele van deze producten zijn zogenaamde precursors (zie verderop) en worden in het milieu worden omgezet in PFSA's en PFCA's, welke niet verder afgebroken worden (Lindstrom et al., 2011). 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 13 of 81 In Figuur 3 zijn twee voorbeelden gegeven, met links 8:2 fluortelomeeralcohol (FTOH) en rechts 6:2 fluortelomeer sulfonaat (6:2 FTS). 8:2 FTOH bestaat uit 8 volledig gefluoreerde koolstofatomen, een ethylgroep en een alcoholgroep en is een voorbeeld van een PFCA-precursor: een verbinding die in het milieu kan worden omgezet in o.a. PFOA (Parssons et al., 2008). 6:2 FTS bestaat uit 6 volledig gefluoreerde koolstofatomen, een ethylgroep en een sulfonaatgroep, en tevens een voorbeeld van een PFCA-precursor. Figuur 3: Voorbeelden Telomeren, met 8:2 FTOH (links) en 6:2 FTS (rechts) 6:2 FTS wordt voor verschillende doeleinden als vervanger van PFOS gebruikt, onder andere in klasse B brandblusschuim en als oppervlakte-actieve stof bij industrile toepassingen. 8:2 FTOH is veel gebruikt voor het waterafstotend maken van textiel. 1.1.2.1 PFAS precursors PFAS precursors zijn stoffen die in het milieu af kunnen breken naar PFSA's en PFCA's zoals PFOS en PFOA. Het gaat om een zeer grote groep van veelal onbekende en niet of moeilijk te analyseren verbindingen. Ook de telomeren, zoals hierboven omschreven, vallen hieronder. Precursors zijn significante bronnen van PFAS naar het milieu. De wereldwijde productie van polyfluorchemicalin, waarvan de meeste precursors zijn) is vele malen groter is dan die van PFOS en PFOA gezamenlijk (Liu et al., 2013). Bij commercieel gangbare analysemethoden voor PFAS worden voornamelijk PFCA's en PFSA's gemeten, en enkele precursors. Onderzoek van stedelijk (regen)afvoerwater waarin precursoren aanwezig waren in de San Francisco Bay heeft aangetoond dat PFSA's en PFCA's minder dan 25% van het totale PFAS-gehalte uitmaken (Houtz 2012). Inzicht in de aanwezigheid van precursors is daarom belangrijk. Fluorpolymeren Gefluoreerde polymeren kunnen al dan niet onder de PFAS vallen, afhankelijk van of ze wel of niet perfluoralkylgroepen bevatten. Het fluorpolymeer polytetrafluoroethyleen (Teflon, PTFE), behoort wel tot de PFAS en wordt gebruikt als antiaanbaklaag in pannen. Het is zo goed als inert bij normale temperaturen, en breekt af bij temperaturen boven de 260 C. Teflon harsen bevatten kleine concentraties (orde van grootte ppm, parts per million) hexafluoraceton (HFA). PFOA was een essentile hulpstof bij het samenstellen van deze polymeren. Sinds 2012 is PFOA in het PTFE productieproces van Du Pont / Chemours vervangen door een andere PFAS; GenX. Onderdeel van het productieproces van antiaanbaklagen is een sinterproces bij hoge temperatuur, waarbij in theorie resterend PFOA zou moeten verdampen (Herzke et al., 2007). Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 14 of 81 26.06.2018 In textiel gecoat met PTFE (jassen, tafelkleden etc.) worden voornamelijk fluortelomeer alcoholen en fluortelomeer carbonzuren in relatief grote hoeveelheden aangetroffen (tot 11 mg/m2 fluortelomeer alcoholen en 0,4 mg/m2 PFCA, Berger en Herzke 2006). Daarnaast bestaan er ook polymeren met gefluoreerde zijketens. Deze worden vooral in de textielindustrie gebruikt. Bij afbraak van de polymeren komen de gefluoreerde zijketens vrij en kunnen PFAA's gevormd worden. Deze polymeren kunnen dus ook precursors zijn. 1.2 PRODUCTIE VAN PFAS In het verleden zijn er twee processen gebruikt voor de productie van PFAS: elektrochemische fluorering (ECF) en telomerisatie (TM). De PFAS productie vr 2001 werd voornamelijk gedomineerd door het elektrochemische fluoreringsproces van 3M, waarbij als belangrijkste product 30-45% perfluoroctaan sulfonfluoride (POSF) werd gevormd, met daarnaast een verzameling van andere PFCA's en PFSA's. Dit proces is ook op de 3M locatie in Zwijndrecht toegepast. Sinds 2001, is de productie van PFAS door elektrochemische fluorering sterk verminderd vanwege zorgen rondom de milieu-effecten van PFOS en werd telomerisatie de voornaamste manier van PFASproductie. Hierbij worden geen PFOS of precursors van PFOS gevormd. De twee syntheseroutes resulteren in een verschillende graad van zuiverheid van het product. In het algemeen ontstaan bij het ECF-proces even- en oneven, vertakte en lineaire geperfluoreerde koolstofketens. Bij TM ontstaan alleen even lineaire ketens. Vandaag de dag is telomerisatie het meest gebruikte productieproces (Buck et al., 2011). 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 15 of 81 2 TOEPASSING PFAS PFAS worden in diverse producten en productieprocessen gebruikt. Onder andere bij verchroming, bij de productie van inkten, vernissen, wassen, brandblusschuim, schoonmaakmiddelen, coatings, smeermiddelen, water- en olie-afstotende middelen voor leer, papier en textiel (Paul et al., 2009). Van 1966 tot 1990 groeide de productie en het gebruik vanwege hun unieke chemische stabiliteit en hun water- en vuilafstotende eigenschappen. De jaarlijkse productiehoeveelheid vermeerderde aanzienlijk van 500 ton per jaar in de jaren 70 tot bijna 5000 ton per jaar in 2000 (Carloni 2009). In 2000 begon de belangrijkste wereldwijde producent van PFOS, 3M, met het uitfaseren van de productie van PFOS. Als gevolg van dit initiatief daalde de wereldwijde productie aanzienlijk tussen 2000 en 2003. Gedurende deze periode steeg de productie in China, maar niet tot hetzelfde wereldwijde productieniveau als voor het jaar 2000 (Paul et al., 2009; Carloni, 2009). De uitfasering van PFOA begon in 2005, door middel van het PFOA Stewardship program. Onder leiding van de US-EPA namen de 8 grootste producenten van PFOA hieraan deel. Deze partijen (Arkema, Asahi, BASF, Clariant, Daikin, 3M/Dyneon, Du Pont en Solvay Solexis) hadden in 2015 het gebruik van PFOA volgens planning uitgefaseerd. In mei 2009 werd PFOS toegevoegd aan Annex B van het verdrag van Stockholm. Sinds die tijd is het gebruik van PFOS en gerelateerde stoffen beperkt in landen die het verdrag hebben ondertekend, hoewel het nog steeds wordt gebruikt voor toepassingen waarbij PFOS niet kan worden vervangen door andere chemicalin. Per 13 juni 2017 zijn PFOA en de zouten daarvan toegevoegd aan de lijst van zeer zorgwekkende stoffen binnen REACH en aan Annex XVII van EC 1907/2016, alsmede elke aanverwante stof die C7H15- als een van de structurele elementen heeft. Deze stoffen mogen vanaf 4 juli 2020 niet in de handel gebracht worden als stof zelf. Het mag daarnaast niet meer gebruikt worden als bestanddeel van een andere stof, voorwerp of mengsel in een concentratie gelijk aan of groter dan 25 ppb (25 g/kg) als PFOA zelf of 1000 ppb (1 mg/kg) als aanverwante stof. PFNA (17 december 2016), PFDA (12 januari 2017) en PFHxS (juni 2017) zijn tevens op de kandidaatlijst REACH gezet (https://echa.europe.eu/candidate-list-table). Ook de kortketenige PFAS worden nader gevalueerd. 2.1 PRODUCTIELOCATIES PFAS De meest bekende productielocaties van PFAS grondstoffen in Europa zijn de 3M locatie in Zwijndrecht (Belgi) en de locatie van Miteni in Trissino (Italie). Op beide locaties werden PFAS door electrochemische fluorering (ECF proces) vervaardigd. Electrochemische fluorering was economisch zeer interessant vanwege de lage energiekosten en het relatief goedkope uitgangsproduct. Bij het proces werden wel vele bij- en afvalproducten gevormd. Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 16 of 81 26.06.2018 De omgeving rond de PFAS productielocaties is verontreinigd met PFAS vanwege jarenlange (vergunde) lozingen van afvalstoffen in het milieu. In het gebied rond Trissino (Italie) heeft dit geleid tot een verontreinigd gebied van meer dan 200 km (WHO, 2016). In het Antwerpse havengebied is het gebied rondom de productielocatie van 3M verontreinigd. Zo worden tot op heden verhoogde concentraties PFOS aangetroffen in vogels en zoogdieren in het natuurgebied Blokkersdijk (Lopez Antia et al., 2017; Groffen et al., 2017; D'Hollander, 2014). De omvang van het in Vlaanderen benvloede gebied is niet vastgesteld. 2.2 PRODUCTIE POLYMEREN PFOA is tot circa 2012 gebruikt tijdens het productieproces van fluorpolymeren zoals polytetrafluoretheen (PFTE, Teflon). Bij Chemours (vml. Du Pont) in Dordrecht, Nederland, is PFOA gebruikt voor de productie van Teflon, FEP (geperfluorineerd ethyleen-propyleen-hars) en Viton (een bepaald type rubber). PFOA werd ook gebruikt in het productieproces van perfluoralkoxy polymeren (PFA polymeren). Vanaf 2013 is PFOA in Dordrecht volledig vervangen door het GenX proces. Het GenX proces is gebaseerd op de geperfluorineerde verbindingen FRD-902/903 (ammonium of waterstof)-2,3,3,3-tetrafluoro2(heptafluoropropoxy)propanoaat) en het omzettingsproduct E1 (heptafluoropropyl-1,2,2,2-tetrafluorethyl ether) (Beekman et al., 2016). In Mechelen en Zwijndrecht zijn tevens productielocaties gelegen, waar PTFE wordt geproduceerd. Studies hebben uitgewezen dat indien PFOA als hulpstof wordt gebruikt bij de productie van polymeren, het eindproduct een relatief hoog gehalte PFOA kan bevatten. Het gehalte kan significant variren, van 0,0010,005 procent in droog materiaal tot 0,1-0,5% in gedispergeerd materiaal. Dit betekent ook dat door import van PTFE uit landen waar PFOA nog steeds als hulpstof wordt gebruikt, significante hoeveelheden PFOA worden gemporteerd (inschatting van 3-16 ton PFOA per jaar in de EU) (Kemi 7/15). In 2006 is de US-EPA samen met 8 PFAS producerende bedrijven gestart met het PFOA Stewardship program. Dit had tot doel om het gebruik en de emissie van PFOA voor 2010 te reduceren met 95%, en vervolgens toe te werken naar complete uitfasering per 2015. Alle acht deelnemende bedrijven (Arkema, Asahi, BASF, Clariant, Daikin, 3M/Dyneon, Du Pont en Solvay Solexis) hebben hieraan voldaan. 2.3 TOEPASSING IN BRANDBLUSSCHUIM Toepassing van brandblusschuim is een bron van PFAS naar het milieu omdat bij brandblusschuim de PFAS direct in het milieu terechtkomen. Het schuimvormend middel wordt tijdens het blussen aan het bluswater toegevoegd. PFAS worden in brandblusmiddelen gebruikt vanwege hun vermogen tot het zeer snel produceren van een afsluitende filmlaag (AFFF: aqueous film forming foam). De fluorcomponenten zijn chemisch en thermisch zeer stabiel, zelfs onder extreem hoge temperaturen en bij extreme omstandigheden blijven de verbindingen intact en blijft het schuim werken (bijvoorbeeld bij zeer agressieve zure of basische brandstoffen en chemicalin). Door de unieke eigenschap dat ze zowel hydrofiele (water) als hydrofobe (vet, olie, brandstoffen) verbindingen afstoten is bij het gebruik van AFFF daarom weinig risico dat de brandstof opgenomen wordt in het schuim. 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 17 of 81 Op PFAS gebaseerde klasse B brandblusschuimen (zie kader) worden daarom sinds de jaren 70 gebruikt voor het blussen van brand op vliegvelden, raffinaderijen, bulkopslag chemicalin en andere locaties waar gewerkt wordt met grote volumes van brandbare vloeibare koolwaterstoffen. Ook wordt AFFF gebruikt bij brandblustrainingen op deze locaties en kan het vrijkomen bij het testen en het gebruik van automatische blusinstallaties in gebouwen. Schuimvormende middelen bestaan uit een grote range aan stoffen, welke samen zorgen voor de effectieve verspreiding van het schuim over de vloeistof, de houdbaarheid tijdens opslag en tijdens brand. Het schuimvormende middel bevat onder andere verschillende surfactants (bv. fluorchemicalin, protenen, koolwaterstoffen, siliconen), stabilisatoren, oplosmiddelen en speciale ingredinten voor anti-corrosie en biociden. Afhankelijk van de specificaties van het schuimvormende middel vindt een bijmenging in verschillende concentraties plaats. Bij een schuimvormend middel met bijvoorbeeld de aanduiding 3% (bijmengpercentage) vindt een bijmenging plaats van 3 delen schuimvormend middel en 97 delen water. Ook worden wel dubbele bijmengpercentages aangegeven (bijvoorbeeld 3x6). In dat geval vindt er een verschillend bijmengpercentage plaatst voor apolaire en polaire stoffen branden. Fluorhoudende schuimvormende middelen bevatten in de ordegrootte van 5% aan PFAS. De hoeveelheid schuimvormend middel die in wordt gezet is afhankelijk van de grootte en het type brand. Dit kan gaan om tientallen tot duizenden liters schuimvormend middel. Bij de inzet van schuimvormende middelen door de (bedrijfs)brandweer kunnen hierdoor bij grote branden tientallen kilo's PFAS vrijkomen. PFOS en de daarvan afgeleide verbindingen werden tot 2001 gebruikt in brandblusschuimen. Daarna is de productie van PFOS vanwege milieuoverwegingen uitgefaseerd. Sinds 2001 worden brandblusschuimen geproduceerd met behulp van fluor-oppervlakteactieve stoffen gebaseerd op fluortelomeren, zoals 6:2 FTS en 8:2 FTS (fluortelomeersulfonaten) (Seow, 2013). Deze fluortelomeersulfonaten vallen onder de zogenaamde precursors en kunnen afbreken tot PFAA's. Door de lange levensduur van schuimconcentraten, is het aannemelijk dat PFOS-houdend schuim ook na 2001 nog is gebruikt: het gebruik van schuimen die PFOS als primair component bevatten (>0,001 wt%) is pas 10 jaar later definitief verboden (27 juni 2011) (Stockholm Conventie). In landen die het Verdrag van Stockholm niet naleven (o.a. China) wordt PFOS nog steeds gebruikt en geproduceerd. PFOA is in mindere mate in AFFF toegepast, maar is wel vaak in AFFF aanwezig, meestal als bijproduct van de productie van de PFAS die in AFFF gebruikt worden. Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 18 of 81 26.06.2018 In AFFF is een breed spectrum aan fluorhoudende precursors aanwezig. De samenstelling van de AFFF varieert per producent, en is vaak bedrijfsgeheim. De informatie die op een MSDS (material safety data sheet) van het brandblusschuim gegeven wordt is vaak niet afdoende om te kunnen bepalen welke PFAS in de desbetreffende AFFF aanwezig zijn (toegepaste stoffen zijn bedrijfsgeheim of concentraties te laag om weer te moeten geven op het MSDS). De termen PFOS-vrij en PFOA-vrij geven veelal aan dat er wel andere PFAS in het brandblusschuim aanwezig zijn. Wanneer de term PFAS-vrij gebruikt wordt (of vrij van PFC), kan verwacht worden dat er ook geen andere PFAS in het schuim aanwezig zijn. Backe et al. (2013) hebben een nieuwe methode ontwikkeld om een omvangrijke reeks van PFAS in grondwater en brandblusschuim te kwantificeren. De auteurs concludeerden dat de profielen van PFAS in grondwater verschillen van de PFAS profielen die gevonden zijn in AFFF samenstellingen. Dit duidt er op dat PFAS worden omgezet in het milieu. AFFF bevat doorgaans meerdere typen PFAS verbindingen, inmiddels zijn 240 individuele PFAS in AFFF gedetecteerd (Barzen-Hanson et al., 2017). 2.4 TOEPASSING BIJ GALVANISATIE Bij galvanisatie is PFOS vooral gebruikt bij het verchromen. Het werd (en wordt nog steeds) toegepast om de blootstelling van medewerkers aan chroom-VI te reduceren. Tijdens het verchromen wordt een elektrische stroom door een bad met chroomzuur geleid. Hierbij ontstaan zuurstof en waterstofgasbellen die aan de oppervlakte uit elkaar barsten. PFOS wordt gebruikt om de oppervlaktespanning van het bad met chroomzuur te verlagen, waardoor de grootte van de bellen vermindert en minder bellen op het grensvlak barsten, waardoor minder kankerverwekkend chroom-VI in de lucht vrijkomt (Brumm Poulsen et al., 2011). 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 19 of 81 Figuur 4: Verchromingsbad (met oranje schuim) met spoelbaden (EPA, 2009) Na het verchromingsbad wordt het verchroomde metaal in meerdere spoelbaden met water afgespoeld. Deze spoelbaden raken zo verontreinigd met PFOS. Als alternatief voor PFOS wordt momenteel voornamelijk 6:2 FTS gebruikt. Deze stof is vergelijkbaar met PFOS, echter de twee koolstofatomen naast het sulfaatatoom zijn niet gefluoreerd. 6:2 is een precursor van PFHxA. De zoektocht naar alternatieven is gaande, maar blijkt niet eenvoudig. De functionaliteit van alternatieven voor PFOS is beduidend minder, en verhoogd vrijkomen van chroom-VI tijdens het proces is ongewenst. PFOS wordt daarom nog steeds toegepast in de verchromingsindustrie, in gesloten systemen om het vrijkomen van PFOS te minimaliseren (UNEP-POPS, 2014). 2.5 TOEPASSING VOOR WATER- EN VUILAFSTOTEND MAKEN PFAS worden gebruikt bij het water- en vuilafstotend maken van o.a. kleding, schoenen, tenten, paraplu's, tapijten en meubels. De hoeveelheid PFAS in deze materialen varieert van 2-3 procent van het vezelgewicht tot 15 % in synthetische tapijten (KEMI Swedish Chemicals Agency, 2015). Vaak worden polymeren van PFAS toegepast. Deze polymeren kunnen residuen van PFAS vanuit het productieproces bevatten of ze kunnen worden afgebroken tot fluortelomeren, zoals FTOH's, maar ook tot geperfluoreerde carbonzuren zoals PFOA en PFHxA. Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 20 of 81 26.06.2018 Er worden hoofdzakelijk twee soorten (polymeren van) PFAS toegepast voor het water- en vuil afstotend maken: - Voor het waterdicht maken van (buitensport)kleding en tenten wordt polytetrafluorethyleen (PTFE/Teflon) gebruikt. PTFE is een fluorpolymeer met een hoog molecuulgewicht en wordt daarom gebruikt bij de fabricage van poreuze stoffen zoals Gore-Tex . Een dunne laag PTFE wordt aan het materiaal toegevoegd om het materiaal te versterken en ademend te maken. De dunne laag PTFE heeft 1,4 miljard porin per cm2. De porin zijn kleiner dan regen regendruppels maar groter dan waterdamp moleculen, waardoor de stof waterdicht is, en toch kan ademen. - Polymeren met gefluoreerde zijketens, zoals bijvoorbeeld fluortelomeeracrylaatpolymeren. De methode wordt bijvoorbeeld gebruikt in textiel, tapijten en leer vanwege de water- en vuilafstotende eigenschappen. Bij afbraak van het polymeer komen de gefluoreerde zijketens vrij. Er is een aantal op PFAS gebaseerde coatings voor textielproducten in Nederland in de handel voor gebruik door consumenten. De producten bestaan gewoonlijk uit een mengsel van onder andere PFAS en oplosmiddelen. De impregnatiemiddelen worden met een spuitbus als een dunne laag aangebracht op de stof, waarbij een dunne polymeerstructuur van zowel polyfluorgealkyleerde als niet-gefluoreerde zijketens op het oppervlak wordt gevormd. Deze zijketens zorgen voor de vuil- en waterafstotendheid. In deze impregnatie middelen worden vooral FTOH aangetroffen, wat uiteindelijk weer af kan breken naar PFCA's. Mediane concentraties kunnen oplopen tot 146 mg/kg voor 8:2 FTOH (precursor van PFOA), met een maximum van 719 mg/kg (Kotthoff et al 2015). 2.6 ANDERE TOEPASSINGEN PFAS worden gebruikt bij het productieproces van zeer veel verschillende materialen. Hieronder wordt een korte opsomming gegeven van andere producten waarin PFAS aanwezig kunnen zijn. Papierindustrie PFAS worden gebruikt bij de productie van vet- en waterafstotend papier dat bijvoorbeeld gebruikt wordt voor het verpakken van voedsel. Tijdens de productie worden voornamelijk polyfluoralkyl fosforzuren (PAPs en diPAPs) gebruikt. Ook andere PFAS zijn in de papierindustrie gebruikt. Een onderzoek in Amerika toonde aan dat in 90% van de geteste voedselverpakking FTOH aanwezig was, het mediane gehalte FTOH was 0,4 mg/kg. (Liu et al. 2013). Onderzoek van Kotthoff (2015) gaf dat er veel PFCA's aanwezig waren in papier van vr 2010 (muffin bakvormen, PFNA+PFDA=1 mg/kg), maar dat er veel lagere waarden zijn gemeten in de monsters van 2015 (14 en 18 g/kg voor respectievelijk PFOA en PFPeA). In bakpapier en papier om brood in te pakken zijn in 2015 verwaarloosbare concentraties PFAA's aangetroffen. Cosmetica In de cosmetica-industrie wordt PFAS gebruikt om diverse redenen. Het kan in zonnebrandcreme en bodylotion zitten om de crme waterafstotend te maken. PFAS worden in cosmetica ook gebruikt als antiklontermiddel, oplosmiddel, emulgatoren, antistatica, stabilisatoren emulgatoren, antistatica, stabilisatoren, oppervlakteactieve stoffen, filmvormers, viscositeitsregelaars en oplosmiddelen. 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 21 of 81 Er worden vooral polyfluoralkyl fosforzuren (PAPs/diPAPs) gebruikt. Maar uit een analyse van diverse cosmetica producten blijkt dat er ook PFCAs (o.a. PFOA, PFHxA en PFHpA) in cosmetica kunnen zitten (Fujii et al. 2013). Huishoudelijke artikelen PFAS kunnen aanwezig zijn in hydraulische vloeistoffen, insecticiden, schoonmaakmiddelen, smeermiddelen, verf en lak en in was/wax voor vloeren, auto's, vliegtuigen en snowboards. Ook anti-aanbak pannen kunnen PFAS bevatten (Teflon). Overige PFAS worden gebruikt als surfactants bij boringen voor de olie-industrie. Vervangers Na het uitfaseren van PFOS en PFOA zijn door de producenten alternatieven ontwikkeld, de meest bekende zijn GenX (Du Pont/Chemours), Adona (3M) en EEA (vnl in China). Dit zijn veelal verbindingen die ook volledig of gedeeltelijk gefluoreerd zijn, maar net een andere structuur hebben. GenX en Adona en EEA zijn perfluorethers, en hebben n of meerdere ether (-O-) groepen in de molecuulstructuur. Daarnaast bestaan er nog vele andere gefluoreerde alternatieven. De gefluoreerde alternatieven staan momenteel tevens in de belangstelling. De verbindingen zijn minder bioaccumulatief, maar zeker wel persistent vanwege de volledig gefluoreerde keten. Een voorlopige (zeer conservatieve) inschatting van de toxiciteit van GenX op basis van toegestane dagelijkse inname is slechts twee keer zo hoog ingeschat voor GenX dan voor PFOA (TDI = 21 ng/kg lg/dag voor GenX versus 12,5 voor PFOA) (Smit, 2017). 2.7 OVERZICHT VERDACHTE LOCATIES MET RISICO OP VERONTREINIGING IN BODEM, GRONDWATER EN WATERBODEM PFAS zijn geproduceerd en verwerkt op diverse locaties. Het risico op verspreiding in het milieu is afhankelijk van de gebruikte hoeveelheden en onder welke condities de verbindingen zijn gehanteerd of verwerkt. Vooral bij brandblusactiviteiten ontbrak het veelal aan bodembeschermende voorzieningen. Behalve locaties waar PFAS zijn geproduceerd of toegepast, zijn aan deze lijst stortplaatsen en waterzuiveringsinstallaties toegevoegd. Stortplaatsen kunnen een bron van PFAS zijn vanwege het uiteenvallen van PFAS-houdende materialen zoals tapijten, meubels, kleding, impregneermiddelen etc. In waterzuiveringsinstallaties komen de afvalstromen samen van de verwerkende industrien, of de restanten van blusactiviteiten. Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 22 of 81 26.06.2018 Type locatie Subcategorie Activiteit Kans op vrijkomen PFAS in milieu (grond, grondwater, waterbodem, lucht) PFAS producerende Producenten Productie PFOS/PFOA, telomeren groot industrie Verwerkende industrie Productie Teflon PFOA gebruikt tijdens productie groot Galvanische industrie Mist surpressant (vernevelen, chroombaden), vooral in groot chroomverwerkende industrie (maar ook andere metalen) Textiel industrie Behandelen textiel, leer, waterafstotend maken, vernevelen beperkt Bijvoorbeeld tapijten, meubelstoffering, outdoorkleding, schoenen Halfgeleider industrie Gebruik van PFAS in printplaatproductie (verdachte Beperkt producten/chemicalin: fotozuur, antireflectiecoating, fotolak en ontwikkelvloeistof). Foto industrie In de foto industrie werden ook producten als oplosmiddel, Beperkt pigmenten, ontwikkelvloeistof gebruikt. Papier- en PFAS werd/wordt toegevoegd aan de samenstelling van het Beperkt Verpakkingsindustrie papier om het water en vetafstotend te maken (zoals ook bij levenmiddelenverpakkingen, bakpapier etc.) Lak- en Verfindustrie Productie van lak en verf met gebruik van PFAS Beperkt Hydraulische PFAS als toevoeging aan hydraulische vloeistoffen gebruikt Beperkt vloeistoffen bij het vullen en navullen van de vloeistof minstens sinds 1970. Voornaamste gebruik bij vliegtuigbouw en onderhoud. Fabricage van Voornamelijk gebruikt om de oppervlaktespanning te Beperkt cosmetica en verlagen of de levensduur van voornamelijk cosmetische reinigingsmiddelen producten te verlengen Brandblussen Calamiteit Groot Brandweer Regelmatig, langdurig gebruik van oa PFAS houdend schuim Groot oefenplaatsen Brandweervoorziening Tijdens calamiteiten en/of testen. Chemische industrie, op- Groot Inzet Brandblusschuim (AFFF) (1970-2011/heden) en (industrie) Militaire en overslaglocaties, autoindustrie, kunststofindustrie, afvalen schrootverwerkingsbedrijven, chemicalingroothandel Tijdens calamiteiten en/of brandweeroefeningen Groot oefenplaatsen en vliegvelden Vliegvelden Tijdens calamiteiten en/of brandweeroefeningen Groot (burgerluchtvaart) Stortplaatsen Afbraak materiaal in stort (bv. behandeld textiel, papier), Beperkt uitloging uit stort Waterzuiveringsinstallaties Vnl. waterzuivering van industrie Beperkt Afvalverbrandingsinstallaties PFAS worden afgebroken maar vermoedelijk niet volledig- Beperkt niet uit te sluiten als potentile bron Tabel 1: Overzicht verdachte risicolocaties Legende: - Beperkt beperkt, waarschijnlijk, aanwezig - Groot zeker, groot 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 23 of 81 3 GEDRAG VAN PFAS IN HET MILIEU PFAS zijn wijdverspreid aanwezig in het milieu door hun hoge oplosbaarheid, lage/matige sorptie aan bodem en sediment en resistentie tegen biologische en chemische afbraak. Alhoewel er vele studies zijn gepubliceerd over PFSA's en PFCA's in het milieu, zijn er veel minder data beschikbaar over precursors, aangezien niet altijd standaard geanalyseerd worden en het belang van de precursors pas de laatste jaren meer bekend wordt. PFSA's en PFCA's zijn biologisch niet afbreekbaar. Ze zijn daarnaast veelal eindproducten van de biologische omzetting van precursors. Deze stoffen (inclusief PFOS en PFOA) zijn derhalve zogenaamde dead-end daughter products, ofwel de eindproducten van natuurlijke afbraak. 3.1 FYSISCH-CHEMISCHE EIGENSCHAPPEN De fysisch-chemische eigenschappen voor een aantal PFAS, afkomstig uit wetenschappelijke literatuur, zijn samengevat in bijlage 11.2. Hoewel PFOS en PFOA uitgebreid zijn onderzocht in vergelijking met andere PFAS, zijn de beschikbare data nog steeds relatief schaars en is het gedrag ook nog steeds niet volledig begrepen. Fysische en chemische eigenschappen zijn bijvoorbeeld weergegeven voor de neutrale vorm van de stoffen, maar in water dissociren de meeste PFAS in een anion en een kation (Wang et al., 2011). De anionen hebben een sterke neiging tot de waterfase, waardoor de stoffen minder vluchtig zijn dan op basis van hun fysische en chemische eigenschappen wordt berekend (Prevedouros et al., 2006). Fluor-koolstofbindingen worden zelden aangetroffen in natuurlijk voorkomende organische stoffen. De koolstof-fluorbinding is n van de sterkste bindingen in de organische chemie. PFAS bestaan meestal uit een hydrofobe staart (gepolyfluoreerde of geperfluoreerde koolstofketen) en een hydrofiele kop (functionele groep bestaande uit bijvoorbeeld, sulfonaat of carboxylaat en/of de zouten daarvan). Door deze amfifiele (zowel hydrofoob als hydrofiel) eigenschappen van PFAS zijn ze ideaal voor gebruik als oppervlakte-actieve stoffen. In tegenstelling echter tot conventionele oppervlakte-actieve stoffen heeft de staart van de PFAS ook lipofobe (vetmijdende) eigenschappen waardoor PFAS coatings niet alleen bestendig zijn tegen water, maar ook tegen olie, vet, andere niet-polaire stoffen en vuildeeltjes. PFAS oppervlakte-actieve stoffen hebben de mogelijkheid om enerzijds te groeperen bij grensvlakken en anderzijds micellen te vormen. Daardoor kunnen PFAS in het milieu accumuleren in de grensvlakken tussen grondwater (hydrofiel) en bodemlucht (hydrofoob). De fysische en chemische eigenschappen zijn van belang voor het gedrag van PFAS in het milieu. Dit wordt hieronder nader toegelicht bij het bespreken van de transportroutes. Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 24 of 81 26.06.2018 3.2 VERSPREIDING, TRANSPORT EN AFBRAAK Door hun persistente eigenschappen kunnen PFAS zich ver verspreiden in het milieu. Ze zijn resistent tegen hydrolyse, fotolyse, biologische afbraak en metabolisme. PFAS komen niet van nature voor, toch worden PFAS zelfs in ijsberen op de noordpool aangetroffen. De verspreidingsroutes worden reeds meerdere jaren bestudeerd, waarbij twee verspreidingsroutes worden aangenomen. De eerste route is via transport van precursors door de lucht, gevolgd door oxidatieve omzetting van deze precursors in PFAA's, welke vervolgens via depositie neerslaan. Daarnaast kan transport van PFAS via grondwater, oppervlaktewater en zeewater plaatsvinden. (Rigt et al., 2013). Meer in detail kunnen PFAS zich vanaf lozing/vrijkomen via de volgende verspreidings- en afbraakroutes verspreiden in het milieu: - Uitloging van grond naar grondwater, en vervolgens verspreiding via grondwater. - Verspreiding via de lucht (en depositie in bodem of oppervlaktewater). - Verspreiding door (verontreinigd) slib, grondverzet of baggeren. - Afbraak van precursors naar PFAA's in het milieu. 3.2.1 Verspreiding via grondwater Door de relatief goede oplosbaarheid en de lage adsorptie van PFAS aan de bodem, kunnen PFAS zich in het milieu makkelijk via grondwater verspreiden. Doordat er daarnaast geen afbraak plaatsvindt van PFAA's en de toetsingswaarden laag zijn, kunnen PFAS-verontreinigingen zeer grote pluimen vormen, tot meerdere kilometers lang (Weber et al., 2017). Binnen de gebruikelijke pH range in grond, grondwater en oppervlaktewater (pH 5-9) zijn PFSA's en PFCA's aanwezig als anionen. Sorptie aan bodem en sediment is beperkt vanwege de, over het algemeen, negatieve lading van de bodem. Retardatie tijdens grondwatertransport is groter naarmate de geperfluoreerde koolstofketen langer is en/of de hoeveelheid organische stof in de bodem hoger. PFSA's hebben een sterkere binding aan organische stof dan PFCA's met evenveel koolstofatomen (Higgins en Luthy, 2006). Uit literatuur en uit ervaring in projecten is gebleken dat de zwaardere verbindingen en de PFSA's zich sterker aan Octanol-water verdelingcofficint Voor de meeste verontreinigingen kan de log Kow de grond binden en dat de PFAA's en de lichtere verbindingen meer in de waterfase aanwezig zijn. PFOA is (partitiecoefficint octanol/water) gebruikt worden om de adsorptie van verontreinigingen aan de bodem te voorspellen. Een hoge log Kow geeft aan dat de stof een meer mobiele verbinding dan PFOS. De invloed van liever in octanol (hydrofoob) zit dan in water, wat eventuele andere verontreinigingen op de mobiliteit van PFAS verschilt, afhankelijk van de PFAS-ketenlengte, aangeeft dat de stof sterk aan de bodem adsorbeert. Voor PFAS is dit echter niet het geval. PFAS hebben een zeer lage log Kow, die in veel gevallen zelfs niet te PFAS-concentraties en de eigenschappen van de andere verontreinigingen. Over het algemeen hebben de kortere PFAS een hogere mobiliteit dan de langere PFAS. Dit is meten is door de water n vetafstotende eigenschappen. PFAS zullen zich bij de log Kowbepaling accumuleren op het grensvlak water-octanol in plaats van n de vloeistoffen. De log Kow vormt voor weergegeven in figuur 5. PFAS dus geen goede indicator voor adsorptie aan de bodem. 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 25 of 81 De precursors vertonen verschillend gedrag in het milieu. Omdat de precursors anionisch, kationisch of zwitterionisch (zowel kationisch als anionisch), of neutraal (niet geladen) kunnen zijn, verschilt de binding aan de bodem. De kationische en zwitterionische precursors binden over het algemeen sterker aan de bodem, deze componenten worden dichter bij de bronzone van de verontreiniging aangetroffen. Precursors kunnen ook via het grondwater verspreiden. Wanneer, op grotere afstand van de bron, de redoxcondities veranderen naar aeroob, kunnen deze PFAS precursors omgezet worden in PFAA's (zie figuur 4). PFAS gedragen zich als zepen en kunnen accumuleren op het grensvlak water-lucht. Ook kunnen ze micellen vormen, en al samenklonteren bij concentraties ruim onder de kritische micelconcentratie (Vierke et al., 2013). Figuur 5: Conceptueel model PFAS verspreiding 3.2.2 Verspreiding via lucht Vanwege de lage evenwichtsconstante tussen lucht en water (Henryconstante) verspreiden PFAA's zich niet of nauwelijks via de lucht. PFAS kunnen wel door de lucht getransporteerd worden wanneer het via een productieproces in de lucht wordt uitgestoten. PFOA coaguleert bijvoorbeeld en vormt dan aerosolen (kleine deeltjes) (Zeilmaker et al., 2016). In de omgeving van zowel Dordrecht (NL) als Zwijndrecht (B) zijn verhoogde concentraties in de grond gemeten (tientallen g/kg), waarschijnlijk daar terecht gekomen via atmosferische depositie (PFAS expertisecentrum, 2016; d'Hollander et al., 2011). Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 26 of 81 26.06.2018 Voor precursors kan verspreiding via de lucht wel relevant zijn. Precursors met een hoge vluchtigheid zoals FTOH's, gefluoreerde sulfonamides (FOSAs) en sulfonamido ethanolen (FOSEs) kunnen via de lucht verspreiden. In de lucht zijn ze onderhevig aan atmosferische oxidatie, waarbij PFAAs worden gevormd, welke vervolgens via atmosferische depositie neerslaan op de grond en het water (Rigt et al., 2013). 3.2.3 Verspreiding door (verontreinigd) slib, grondverzet of baggeren Verspreiding van PFAS in het milieu kan ongemerkt ook fysiek hebben plaatsgevonden. Omdat PFAS zeer wijdverspreid zijn en nog worden toegepast, zijn er meerdere routes bekend via welke PFAS onbedoeld zijn verspreid. Voorbeelden hiervan zijn het verspreiden van verontreiniging tijdens baggeren, maar ook het verplaatsen van grond zonder dat bekend is dat deze verontreinigd is. Ook het gebruik van brandblusschuim kan gezien worden als een voorbeeld van fysieke verspreiding. En van de grootste PFAS-verontreinigingsgevallen in Duitsland is het toepassen van verontreinigd slib van de papierindustrie als bodemverbeteraar op landbouwpercelen. Het papierslib is gedurende meerdere jaren op landbouwpercelen toegepast totdat in 2006 ontdekt werd dat deze landbouwarealen de bron waren van de verhoogde PFAS concentraties in de omliggende rivieren (Krfges et al., 2007). Het gebruik van slib van waterzuiveringen in Decatur, Alabama (nabij PTFE fabriek) heeft geleid tot PFAS concentraties in de grond tot enkele milligrammen per kg (Washington et al., 2010). 3.2.4 Afbraak in het milieu Zoals eerder genoemd is biologische en chemische afbraak in het milieu alleen relevant voor de PFASprecursors. De niet-gefluoreerde delen van de precursors kunnen afgebroken worden waarna de geperfluoreerde PFSA's en PFCA's overblijven. PFSA's en PFCA's zijn niet bioafbreekbaar. De biologische afbraak van precursors gebeurt voornamelijk onder aerobe omstandigheden. In een enkele studie is ook afbraak van precursors onder anaerobe omstandigheden aangetoond (Zhang et al., 2013). De afbraak verloopt dan wel veel langzamer dan onder aerobe omstandigheden, en niet volledig tot PFAA's. Tijdens de anaerobe afbraak worden andere gepolyfluoreerde tussenproducten gevormd. De meeste precursors breken af tot PFCA's zoals PFOA. Stoffen met een geperfluoreerde koolstofketen van 8 koolstofatomen breken via verschillende tussenproducten af tot PFOA, zoals bijvoorbeeld 8:2 monoPaP, 8:2 FTS, 8:2 FTAC, 8:2 FTOH (zie Figuur 6). Precursors die tot PFSA's zoals PFOS af kunnen breken zijn bijvoorbeeld EtFOSE en EtFOSA (Figuur 6). Niet alleen PFOS en PFOA worden gevormd tijdens de afbraak van precursors. Veelal ontstaat een mengsel van verschillende PFAA's. Bijvoorbeeld bij de afbraak van 8:2 FTOH worden PFHxA, PFHpA en PFOA gevormd (Wang et al., 2009). 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 27 of 81 Figuur 6: Voorbeeld van afbraakroutes van fluortelomeren tot PFOA (Liu et al., 2013) Figuur 7: Voorbeeld van afbraakroutes van precursors tot PFOS (Liu et al., 2013) Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 28 of 81 26.06.2018 4 TOXICITEIT EN TOETSINGSWAARDEN De toxiciteitsdata van PFAS worden gedomineerd door PFOS en PFOA vanwege het wijdverbreide voorkomen van deze componenten in het milieu. Van de overige PFAS is veel minder informatie beschikbaar. Een uitgebreid overzicht van toxiciteitsdata is gegeven in het Concawe rapport (Pancras et al., 2016) en in de RIVM rapporten over PFOS en PFOA (Moermond, 2010; Bodar, 2011; Zeilmaker, 2016; Verbruggen, 2017). Blootstelling aan PFAS vindt voornamelijk plaats via drinkwater of voedsel (Noorlander et al., 2010). Voor kinderen kan daarnaast huishoudelijk stof en inname van verontreinigde grond een belangrijke bron van inname zijn. PFAS worden in het lichaam niet omgezet en binden zich niet zozeer aan vetten, zoals andere verontreinigingen, maar aan eiwitten. De excretie van PFAS (vnl PFOS, PFOA en PFHxS) uit het lichaam is zeer langzaam, en kan jaren duren. De halfwaardetijden van PFOS, PFOA en PFHxS zijn respectievelijk circa 3-4 jaar, 2-3 jaar en 5-7 jaar (Olsen et al., 2007; Li et al., 2017). Kleinere PFAS kunnen in enkele dagen uit het lichaam verwijderd zijn. Dit is ook terug te zien in de bioaccumulatie van de PFAS. De langketenige PFAS (PFHxS en groter, en PFOA en groter) bioaccumuleren, de kortketenige niet of nauwelijks. Chronische bloostelling aan PFOS resulteert bij proefdieren in effecten op de lever, longen, hormoonwaarden, voortplanting en op de ontwikkeling. Chronische blootstelling aan PFOA resulteert tevens in effecten op de lever en heeft effect op de vorming van antistoffen bij vaccinatie. Of PFOS en PFOA kankerverwekkend zijn is niet met zekerheid vastgesteld. PFOS en PFOA worden door meerdere instanties (ATSDR, US-EPA en IARC) aangeduid als zijnde mogelijk of waarschijnlijk carcinogeen (maar nog niet als bewezen carcinogeen). In Nederland zijn PFOS en PFOA opgenomen op de lijst van stoffen die negatief effect hebben op de voortplanting (SWZ, december 2016). Studies naar aanleiding van grote verontreinigingsgevallen hebben verder uitgewezen dat er sterke links zijn tussen blootstelling aan PFAS en verschillende soorten kanker (o.a. nier-, zaadbal-, prostaat-, eierstok- en borstkanker) (Vieira et al., 2013; Mastrantioni et al., 2017) PFOS en PFOA zijn niet zozeer acuut toxisch voor de mens (ATSDR, 2015). Bij hoge doseringen in dierstudies vinden effecten op de lever en het maagdarmkanaal plaats. Hierbij is PFOS meer toxisch dan PFOA (CRC-Care, 2017). 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 29 of 81 4.1 TOELAATBARE DAGELIJKSE INNAME (TDI) Op basis van toxiciteitsonderzoeken wordt een toelaatbare dagelijkse inname afgeleid (TDI). De TDI vormt het uitgangspunt voor de regelgeving die in de verschillende landen is afgeleid. In 2008 zijn door de EFSA TDI's afgeleid voor PFOS en PFOA, welke tot recentelijk als basis zijn gebruikt voor het afleiden van toetsingswaarden (EFSA, 2008). De TDI's zijn bepaald op basis van het doorrekenen van de resultaten van dierproeven naar veilige innames voor de mens De laatste jaren is er een neerwaartse trend zichtbaar in de TDI's die zijn afgeleid (figuur 8). De grootste verandering is dat de zeer lange halfwaardetijden zijn doorberekend in de TDI's. In Tabel 2 zijn de TDI's weergegeven die voor PFOS en PFOA zijn afgeleid door verschillende instanties. Momenteel worden de TDI's voor PFOS en PFOA door de EFSA opnieuw gevalueerd (gepland voorjaar 2018). De verwachting is dat deze minimaal tot dezelfde ordegrootte zullen dalen als de recent afgeleide TDI's. Bron: EFSA, 2008 EPA, 2009 Denemarken, 2015 EPA, 2016 (reference dose / RfD) RIVM, 2016 Australi, 2017 EFSA, 2018 TDI PFOS (ng/kg lg/dag) 150 80 30 20 20 ? Tabel 2: Toelaatbare dagelijkse inname waarden (TDI) afgeleid door verschillende instanties TDI PFOA (ng/kg lg/dag) 1500 190 100 20 12,5 160 ? Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 30 of 81 26.06.2018 Figuur 8: Ontwikkelingen TDI's in de tijd Voor GenX is in 2017 door het RIVM een voorlopige (zeer conservatieve, op basis van een worst-case scenario) TDI afgeleid van 21 ng/kg lg/dag (Smit, 2017). De TDI kan vrij eenvoudig worden doorgerekend naar een drinkwatertoetsingswaarde. Hierbij wordt uitgegaan van een inname van 2 liter water per dag voor een persoon van 70 kg. De route via drinkwater mag maximaal 20% van de TDI vertegenwoordigen. De TDI van PFOA van 2016 resulteert zo in een drinkwatertoetsingswaarde van 87,5 ng/l (12,5 x 70 kg x 20% / 2 liter per dag), en van GenX in een waarde van 150 ng/l. 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 31 of 81 De drinkwatertoetsingswaarde voor PFOS die is afgeleid in Moermond et al., 2010 is gebaseerd op de TDI van 150 ng/kg lg/dag die is afgeleid door de EFSA in 2008. Hierbij mocht drinkwater maximaal 10% van de TDI vertegenwoordigen (sinds 2011 wordt met 20% (WHO richtlijn) gerekend). Dit resulteerde in een drinkwatertoetsingswaarde van 530 ng/l (in de praktijk wordt getoetst op een waarde van 100 ng/l). De verwachting is dat de TDI van PFOS voor Nederland nog wordt herzien. Indien de TDI verlaagd wordt, in lijn met de afleiding van de TDI's voor de andere landen, zal de drinkwatertoetsingswaarde naar beneden bijgesteld worden. 4.2 TOETSINGSWAARDEN GROND EN GRONDWATER Belangrijk om in de gaten te houden is de verandering in de TDI sinds 2011 (zie voorgaande paragraaf). De toetsingswaarden van PFOS zijn gebaseerd op een TDI van 150 ng/kg lg/dag van de EFSA uit 2008. De toetsingswaarden van PFOA zijn gebaseerd op de TDI van 12,5 ng/kg lg/dag van het RIVM uit 2016. Op dit moment worden de TDI's van PFOS en PFOA door het EFSA opnieuw bestudeerd. Aanpassingen van TDI's zullen dus ongetwijfeld nog effect hebben op reeds afgeleide toetsingswaarden. 4.2.1 Overzicht toetsingswaarden grond en grondwater voor PFOS en PFOA (Nederland) Door het RIVM zijn in 2011 onder- en bovengrenzen voor PFOS afgeleid (Bodar et al., 2011) en voor PFOA in 2017 (Lijzen et al., 2017). De onder- en bovengrenzen in grond, bagger, grondwater en oppervlaktewater zijn afgeleid conform methoden die aansluiten bij de Europese kader. Hiermee sluit het aan op REACH en de Kaderrichtlijn Water (Bodar et al., 2011). De toetsingswaarden voor grond en grondwater zijn door het RIVM afgeleid op basis van toelaatbare risiconiveaus, hierbij zijn drie niveaus van belang: - Ernstig Risiconiveau (ER): een concentratie waarbij ernstige effecten zijn te verwachten voor ecosystemen of de mens. - Maximaal Toelaatbaar Risiconiveau (MTR): een op basis van wetenschappelijke gegevens afgeleide norm voor een stof die aangeeft bij welke concentratie in een milieucompartiment: voor ecosystemen geen nadelig effect te verwachten is; voor de mens geen nadelig te waarderen effect te verwachten is (voor niet-carcinogene stoffen); voor de mens niet meer dan een kans van 10-6 per jaar op overlijden berekend kan worden (voor carcinogene stoffen). - Verwaarloosbaar Risiconiveau (VR): een concentratie waarbij effecten op mens en milieu te verwaarlozen zijn. Het VR wordt gesteld op 1/100 van het MTR. In Tabel 3 is een overzicht gegeven van de belangrijkste toetsingswaarden voor PFOS en PFOA. Hiervoor zijn verschillende toetsingswaarden afgeleid door het RIVM als onderbouwing gebruikt. De waarden in de tabel zijn gebaseerd op de standaard bodem zoals gedefinieerd in Nederland (10% organische stof, 25% lutum). Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 32 of 81 26.06.2018 De toetsingswaarden hangen af van de blootstellingsroute aan de verontreiniging en/of deze gebaseerd zijn op humaantoxicologische of ecotoxicologische criteria. Opvallend is dat de generieke bovengrens voor PFOS (interventiewaardeniveau) hoger is dan de afgeleide waarden op basis van blootstellingsroutes (zie bijvoorbeeld waarde industrie t.o.v. bovengrens). Voor de meest gangbare verontreinigingen is vaak het tegenovergestelde het geval. Om te bepalen welke toetsingswaarde toegepast kan worden, is vooral van belang in welke mate grond- en grondwater in contact staan met het oppervlaktewater en of doorvergiftiging van belang is (bijvoorbeeld in/nabij natuurgebieden). Ook is het ecologisch beschermingsniveau van belang (Wintersen et al., 2016). Daarnaast moet opgemerkt worden dat de afgeleide risicogrenswaarden voor PFOS rekening houden met een locatiespecifieke (voor Schiphol) verdunningsfactor van grond- en grondwater naar oppervlaktewater. 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 33 of 81 GROND Bovengrens (interventiewaardeniveau) Ondergrens (streefwaardeniveau) Wonen met tuin Wonen met moestuin Ander groen, bebouwing, infrastructuur en industrie BAGGER/SEDIMENT Bovengrens Ondergrens GRONDWATER Bovengrens (interventiewaardeniveau) Ondergrens (streefwaardeniveau) Humane risicogrens `wonen met tuin' (Csoil) Humane risicogrens `wonen met moestuin' (Csoil) OPPERVLAKTEWATER Bovengrens jaargemiddelde AA-EQS/JG-MKE Bovengrens maximaal (piek)MAC-EQS/MAC-MKE DRINKWATER Drinkwatertoetsingswaarde PFOS PFOA 6600 g/kg d.s.1 Laagste van MTRhumaan-bodem (6600 g/kg) en EReco (16000 g/kg). 0,1 g/kg d.s. Rapportagegrens 11 g/kg d.s Laagste van MTRwonen, tuin (6600 g/kg), Ecologische risico's grond zonder doorvergiftiging (400 g/kg), Niet bepaald 8 g/kg2d.s Laagste van MTRindustrie (16000 g/kg), Ecologische risico's grond met doorvergiftiging (8 g/kg), Uitloging van grond en drinkwater (11 g/kg). 670 g/kg d.s. Humane risicogrens volgens standaardscenario `wonen met tuin' 0,1 g/kg Rapportagegrens 674 g/kg d.s. 390 g/kg d.s. 1900 g/kg d.s. 16000 g/kg d.s.3 EReco 0,1 g/kg4 Rapportagegrens 50000 g/kg d.s. EReco 0,1 g/kg Rapportagegrens 4,7 g/l Direct gebruik grondwater als drinkwater. Laagste van de waarden MTRhumaan, grondwater (310 g/l), MTRdw (4,7 g/l) en EReco, grondwater (930 g/l) 0,23 x 10-3 g/l VReco = 1/100 MTReco 310 g/l Niet bepaald 0,39 g/l Direct gebruik grondwater als drinkwater. Laagste van de waarden MTRhumaan, grondwater (98 g/l), MTRdw (0,39 g/l) en EReco, grondwater (7000 g/l) Niet bepaald 98 g/l 56 g/l 0,65 x 10- g/l Laagste van de waarden MTReco, water (0,023 g/l), MTRsp, water (0,0026 g/l) en MTRhh food, water (0,00065 g/l) 36 g/l5 0,048 g/l 2800 g/l 0,53 g/l 0,0875 g/l Tabel 3: Overzicht toetsingswaarden PFOS en PFOA afgeleid door RIVM (samengesteld uit data uit/ Moermond et al., 2010; Wintersen et al., 2016; Lijzen et al., 2017) Legende: - Schuingedrukte waarden zijn niet genoemd in de RIVM-rapporten, maar afgeleid op vergelijkbare wijze. - Grijs gekleurde vakjes zijn locatiespecifieke waarden. 1 Deze waarde is niet beschermend voor het grondwater wanneer het criterium van grondwater als drinkwater wordt gehanteerd. Een veilige bovengrens is in dat geval 100 g/kg (Lijzen et al., 2011). 2 Het RIVM heeft geconcludeerd dat de gegevens waarop deze waarde bepaald is mogelijk niet volledig zijn. Een nieuwe inventarisatie van de beschikbare gegevens is noodzakelijk om te bepalen of deze waarde van 8 g/kg juist is. Bij deze berekening is er van uit gegaan dat de gebieden met deze functie groot genoeg zijn om als leefgebied voor vogels en zoogdieren te dienen, waardoor doorvergifiting naar hogere organismen een rol kan spelen. Bij `wonen met tuin' wordt hier niet van uitgegaan (Wintersen et al., 2016). 3 Effecten van stapeling in de voedselketen zijn niet meegenomen. De ERbodem wordt voor PFOS niet als een maatgevende risicogrens gezien omdat aanzienlijke effecten worden verwacht. 4 De ondergrenzen in bodem en sediment voor PFOS zijn vastgesteld op de rapportagegrens (0,1 g/kg) omdat geen achtergrondwaarde bekend is (Wintersen et al., 2016). Het vaststellen van achtergrondwaarden voor PFOS in Nederland in relatief onbelaste gebieden geeft meer inzicht in de ondergrens voor PFOS. Omdat voor PFOA tevens geen achtergrondwaarden bekend zijn, is ook voor PFOA uitgegaan voor een ondergrens ten hoogte van de rapportagegrens van 0,1 g/kg.In een landsdekkend onderzoek van Kwadijk et al., 2010 werden gehalten in sediment gevonden van 0,5-8,7 g/kg (Wintersen et al., 2016). 5 De waarde van dit getal is beperkt, aangezien het alleen gebaseerd is op acute toxiciteit en niet chronische blootstelling. Daarnaast is doorvergifitiging naar vleeseters en mensen niet meegerekend. Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 34 of 81 26.06.2018 4.2.2 Toetsingswaarden overige PFAS (Nederland) Voor andere PFAS zijn nog geen toetsingswaarden bekend. Een nadere evaluatie door het RIVM van een methode om andere PFAA's tevens te kunnen toetsen, wordt begin 2018 verwacht. 4.2.3 Toetsingswaarden PFOS en PFOA (Vlaanderen) De methodiek die in Vlaanderen dient te worden toegepast, verschilt van de Nederlandse. Deze methodiek is beschreven in Deel 1 van de Basisinformatie voor risico-evaluaties (werkwijze voor het opstellen van bodemsaneringsnormen en toetsingswaarden, richtwaarden en streefwaarden, OVAM 2016). In Vlaanderen wordt bv. bij de benadering met TDI ook de achtergrondblootstelling via voeding en lucht meegenomen. Verder is ook de standaardbodem in Vlaanderen anders gedefinieerd dan in Nederland. Aangezien de TDI's nog sterk evolueren, werd in het kader van voorliggende studie geen toetsingswaarde o.b.v. Vlaamse methodiek afgeleid. Op dit moment worden de TDI's van PFOS en PFOA door het EFSA opnieuw bestudeerd. De waarden voor PFOS voor oppervlaktewater zijn op Europees niveau vastgesteld in de Water Framework Directive. Deze waarden zijn opgenomen in Vlarem II (bijlage 2.3.1 `Basiskwaliteitsnormen voor oppervlaktewater' d.d. 11/12/2015). De waarden zijn afgeleid door het RIVM (Moermond et al., 2010). Parameter PFOS Eenheid g/l Rivieren en meren MKN (JG-MKN) MKN maximum (MACMKN) Overgangswater MKN (JG MKN) MKN maximum (MAC-MKN) 0,00065 36 0,00013 7,2 Tabel 4: Overzicht milieukwaliteitsnormen PFOS Vlarem II (oppervlaktewater) Biotanorm (mg/kg nat gewicht) 9,1 Indelings-criterium Rapportage-grens (0,1) 4.2.4 Toetsingswaarden andere landen De toegepaste toetsingswaarden voor PFAS zijn nog volop in ontwikkeling. Voor PFOS en PFOA zijn de toetsingswaarden in verschillende landen in de afgelopen paar jaar aangepast. In Europa worden de maximaal toelaatbare doseringen momenteel door het EFSA herzien, waardoor naar verwachting de toetsingswaarden vervolgens weer bijgesteld zullen worden. Daarnaast zijn voor enkele landen reeds toetsingswaarden voor overige PFAS opgenomen. In bijlage 11.3 is een overzicht van de laatste stand van zaken van de toetsingswaarden weergegeven. Deze waarden zijn veelal opgenomen in richtlijnen (niet in wetgeving). 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 35 of 81 DEEL B - Meetcampagne 5 INLEIDING Het plan van aanpak voor de meetcampagne omvat volgende fasen: - Inventarisatie risicolocaties en selectie meetlocaties. - Meetcampagne met bemonstering en analyse van grondwater, bodem en waterbodem. - Rapportage van de resultaten. Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 36 of 81 26.06.2018 6 INVENTARISATIE RISICOLOCATIES EN SELECTIE MEETLOCATIES 6.1 ALGEMENE AANPAK De selectie en prioritering van relevante risicolocaties is voornamelijk gebeurd op basis van de aard van de risicoactiviteiten aangezien deze bepalend zijn voor de aanwezigheid van PFAS in de bodem, grondwater en waterbodem. De studie is te beperkt in omvang om een heel uitgebreide screening te doen. Vanuit die optiek is het belangrijk om sterk te focussen op de activiteiten met een redelijke kans op aanwezigheid van PFAS, dit zijn bijvoorbeeld producenten van PFAS, producenten van brandblusschuim, brandweer oefenplaatsen en brandincidenten (zie ook literatuurstudie Deel A punt 2). 6.2 SELECTIEMETHODIEK VAN RISICOLOCATIES Om tot een selectie van meetlocaties te komen, werd de informatie uit de overzichtstabel met verdachte locaties (Tabel 1) als uitgangspunt gebruikt en werden deze activiteiten gecombineerd met gegevens bekomen van volgende bronnen: - Informatie uit de OVAM databank (selectie relevante percelen o.b.v. Vlarebo-rubrieken): Een gerichte selectie was niet mogelijk aangezien de PFAS-verdachte activiteiten niet nduidig aan Vlarebo-rubrieken gekoppeld kunnen worden. Daarom werd een selectie uitgevoerd op basis van gidsparameters (vb. gebruik chroom bij galvanisatie). Vervolgens werd per dossier nagekeken of deze in aanmerking kwam voor deze studie, meer bepaald o.b.v. relevante verhoogde concentraties aan gidsparameters. - Informatie uit de OVAM databank (selectie relevante percelen o.b.v. reeds gekende verontreinigingen): In de OVAM databank zijn reeds twee sites gekend met een PFAS-verontreiniging. - Overkoepelende organisaties waarbinnen een aantal verdachte activiteiten gegroepeerd zitten: Deze organisaties omvatten de Brandweer Vereniging Vlaanderen, industrien met een eigen bedrijfsbrandweer (http://www.hulpdienstvoertuigen-database.be/bedrijfsbrandweer.htm), de burgerluchthavens en de militaire oefenplaatsen en vliegvelden. Op basis van deze lijsten werd een aantal relevante locaties geselecteerd (zie hoofdstuk 3). - Tracering o.b.v. meetcampagnes Vlaamse Milieumaatschappij: De Vlaamse Milieumaatschappij heeft analyseresultaten beschikbaar van PFOS-concentraties in biota (meetcampagne september-oktober 2015) en waterbodemstalen (meetcampagne maart-mei 2016) in Vlaanderen. Deze gegevens werden opgevraagd bij de VMM in kader van dit onderzoek. Op basis van de ligging van de meetpunten met verhoogde concentraties werd vervolgens via Geoloket van de OVAM en OVAM-databank nagegaan of er stroomopwaarts van deze meetpunten activiteiten zijn van productiesites en sites met frequente toepassing van PFAS-producten. Dit heeft 6 sites opgeleverd, die vervolgens als risico-locatie zijn geselecteerd. 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 37 of 81 7 MEETCAMPAGNE: BEMONSTERING GROND EN GRONDWATER 7.1 INLEIDING In dit hoofdstuk wordt de werkwijze van de uitgevoerde veld- en analysecampagne in kader van de meetcampagne besproken. 7.2 OVERZICHT MEETLOCATIES Op basis van de selectie die werd uitgevoerd voor bedrijven met een potentile PFAS problematiek werd een aantal van de geselecteerde bedrijven gecontacteerd voor het verkrijgen van beschikbare PFAS-data of toelating voor het uitvoeringen van een beperkte monstername van bodem en grondwater ter hoogte van risicolocaties. In tabel 5 wordt een overzicht weergegeven van de type risicolocaties waarvan data werden ontvangen of toegang werd verkregen voor uitvoering veldmetingen in kader van deze studie. Om confidentialiteitsredenen worden in tabel 5 de risicolocaties/ analyseresultaten niet gekoppeld aan specifieke bedrijven. Type locatie PFAS verwerkende industrie Subcategorie Galvanische industrie Lak- en verfindustrie Textielindustrie Papierindustrie Inzet brandblusschuimen (AFFF) Stortplaatsen Brandblussen Brandweer oefenplaats Brandweervoorzieningen (industrie) Militaire oefenplaatsen en vliegvelden Vliegvelden burgerluchtvaart Waterzuiveringsinstallatie Tabel 5: Overzicht risicolocaties opgenomen in deze studie Activiteit Gebruik PFAS als nevelonderdrukker Productie van lak en verf met gebruik van PFAS Behandelen textiel met PFAS componenten Behandeling (vet en waterafstotend maken) papier en karton Calamiteit Regelmatig gebruik blusschuimen Calamiteiten en testen blusschuimen Calamiteiten en testen blusschuimen Gebruik en testen blusschuimen Afbraakmateriaal + stortmateriaal zelf (tapijten, textiel, papier, etc) in stort waterzuivering van industrie Aantal sites 1 1 2 1 2 3 5 3 3 2 1 Enkele sites opgenomen in de meetcampagne vallen onder meerdere subcategorien indien bijvoorbeeld zowel blusactiviteiten als een calamiteit heeft plaatsgevonden. In dit geval werden beide risicolocaties onderzocht. Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 38 of 81 26.06.2018 Daarnaast zijn er bij de OVAM, op basis van de OVAM database, enkele gekende PFAS-verontreinigingen. Deze dossiers werden niet mee opgenomen in verdere evaluatie. Op deze sites betreft het eveneens een PFAS verontreiniging ter hoogte van een voormalige brandweer oefenplaats. 7.3 PROTOCOL MONSTERNAME Nauwkeurige en zorgvuldige monstername is cruciaal bij onderzoek naar PFAS-verbindingen in het milieu. Omdat PFAS-verbindingen zeer veel toepassingen hebben gekend en op zeer lage concentraties dienen bepaald te worden, is de kans op contaminatie door staalnamemateriaal reel. Het gebruik van monstermateriaal (handschoenen, boormateriaal, pompen, recipinten) met teflon-bestanddelen dienen absoluut te worden vermeden. Ook glazen recipinten zijn niet geschikt omdat PFAS-verbindingen aan glas adsorberen, daarom werden volledig plastic recipinten (polypropyleen) gebruikt. In bijlage kan de checklist worden teruggevonden die werd gebruikt op het terrein om PFAS houdende materialen of adsorberende stoffen te vermijden. De meetcampagne per locatie werd uitgevoerd conform de geldende CMA-procedures voor monstername van bodem, grondwater en waterbodem (CMA/1/A.2) aangevuld met het PFAS-protocol voor monstername van PFAS-componenten (nog geen CMA beschikbaar). De monsternames werden uitgevoerd door het veldwerkteam in eigen beheer van Witteveen+Bos/Mava in de periode augustus - oktober 2017. Figuur 9: Schematische weergave van aandachtspunten bij het vermijden van kruiscontaminatie (bron: Expertisecentrum PFAS). 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 39 of 81 7.4 VELDWERKSTRATEGIE EN STAALNAME In onderstaande tabellen wordt een overzicht gegeven van de risicolocaties met de stalen die genomen werden per site. 7.4.1 Site 1 Deze site betreft een industrile site met een eigen brandweer oefenplaats. Op de site is een oude oefenplaats aanwezig waarop nu infrastructuur van de fabriek gevestigd is. Tevens is er een nieuwe oefenplaats aanwezig op een ander deel van de site. De meeste stalen werden genomen ter hoogte van het maaiveld. Er werd 1 staal genomen van het vaste deel van de aarde ter hoogte van de heersende grondwaterstand. De grondwaterstalen met een gelijknamig boornummer dan de grondstalen betreffen stalen die genomen werden op dezelfde staalname locatie. Het boorpunt 8010 en peilbuis MWB119 liggen in de directe omgeving van elkaar. Type Risicolocatie Boornummer Industrie Industrie Industrie Industrie Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats 7004 7005 8010 8010 Tabel 6: Overzicht site 1 - grond: risicolocaties en boringen Staaldiepte in m-mv 0,30-0,60 0,40-0,60 0,20-0,60 1,6-2,0 Opmerkingen nieuwe oefenplaats (geen verharding) nieuwe oefenplaats (geen verharding) oude oefenplaats (vermoedelijk verharding) oude oefenplaats (vermoedelijk verharding) Type risicolocatie Peilbuis Filterstelling Industrie Industrie Industrie Industrie Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats MWB119 (bestaand) MWB120 (bestaand) P7004 (nieuw) P7005 (nieuw) 2,28-3,28 1,94-2,94 1,9-2,6 1,9-2,5 Tabel 7: Overzicht site 1 - grondwater: risicolocaties en peilbuizen GW m-mv 1,79 1,82 1,6 Opmerkingen peilbuis ter hoogte van oude oefenplaats peilbuis ter hoogte van oude oefenplaats nieuwe oefenzone 1,41 nieuwe oefenzone 7.4.2 Site 2 Deze site betreft een industrile site met een eigen brandweer oefenplaats. De site werd de voorbije 10 jaar niet meer gebruikt voor het uitvoeren van oefeningen. De huidige oefeningen worden uitgevoerd bij een externe firma. Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 40 of 81 26.06.2018 Type Risicolocatie Boornummer Industrie Industrie Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats 7014 7015 Tabel 8: Overzicht site 2 - Grond: risicolocaties en boringen Staaldiepte in m-mv (0,0-0,50) (0,0-0,50) Opmerkingen staal naast verharding staal naast verharding Type Risicolocatie Industrie Industrie Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats Peilbuis P7014 (nieuw) P7015 (nieuw) Filterstelling m-mv 1,8-2,8 1,8-2,8 Tabel 9: Overzicht site 2 - grondwater: risicolocaties en peilbuizen GW (m-mv) 1,24 1,39 Opmerkingen Oefenplaats reeds meer dan 12 jaar niet meer gebruikt Oefenplaats reeds meer dan 12 jaar niet meer gebruikt 7.4.3 Site 3 Deze site betreft een oefenplaats op onverharde zone van een regionale brandweerkazerne. De boorpunten werden verspreid aangebracht langsheen de volledige site Type Brandweer oefenplaats (Regionaal) Brandweer oefenplaats (Regionaal) Brandweer oefenplaats (Regionaal) risicolocatie Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats Tabel 10: Overzicht site 3 - grond: risicolocaties en boringen Boornummer 7011 7012 7013 Staaldiepte in m-mv (0,0-0,30) (0,0-0,3) (0,0-0,50) Opmerkingen geen verharding geen verharding geen verharding Type Brandweer oefenplaats (Regionaal) Brandweer oefenplaats (Regionaal) Brandweer oefenplaats (Regionaal) risicolocatie Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats Peilbuis P7011 (nieuw) P7012 (nieuw) P7013 (nieuw) Tabel 11: Overzicht site 3 - grondwater: risicolocaties en peilbuizen Filterstelling m-mv 2,5-3,5 2,45-3,45 2,2-3,2 GW (m-mv) 2,44 2,2 2,45 Opmerkingen geen verharding geen verharding geen verharding 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 41 of 81 7.4.4 Site 4 Deze site betreft een luchthaven voor burgerluchtvaart met verschillende risicolocaties. - Ter hoogte van de brandweer oefenplaats werd er op de verkeerde locatie geboord omwille van verkeerde aanwijzingen. Deze stalen/analyses zijn dus niet representatief en worden niet meegenomen in verdere bespreking. Uit de analyses bleken dan ook geen PFAS aanwezig in deze stalen. - Voor het slibstaal werd er uit het waterbufferbekken van de luchthaven slib verzameld met een recipint vanaf de oever. Het betreft een bufferbekken met folie, hierdoor was de hoeveelheid slib zeer beperkt. - De incidentenzones betreffen 2 verschillende incidentenzones, namelijk een crashzone van een vliegtuig en een brand ter hoogte van een loods. Het grondwater bevindt zich op grotere diepte op deze locatie. Er werd enkel een bestaande peilbuis bemonsterd ter hoogte van de crashsite. Type risicolocatie Boornummer Burger luchtvaart Burger luchtvaart Burger luchtvaart Burger luchtvaart Burger luchtvaart Burger luchtvaart Burger luchtvaart Burger luchtvaart Burger luchtvaart Burgerluchtvaart Burgerluchtvaart Brand incident Brand incident Brand incident Brand incident Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats waterbekken Brand incident Brand incident 8012 8013 8014 8014 8015 8015 8016 8017 Lozingspunt 7016 8018 Tabel 12: Overzicht site 4 - Grond: risicolocaties en boringen Staaldiepte in m-mv 0,10-0,60 0,00-0,40 0,00-0,50 0,80-1,20 0,0-0,3 1,5-2,0 0,0-0, 0,0-0,5 slib 0,40-0,90 0,5-1,0 Opmerkingen geen verharding geen verharding geen verharding geen verharding verkeerde locatie verkeerde locatie verkeerde locatie verkeerde locatie Slibstaal uit vijver met folie betonverharding betonverharding Type risicolocatie Burgerluchtvaart Brandincident Peilbuis P7009 (bestaand) Filterstelling m-mv onbekend Tabel 13: Overzicht site 4 - Grondwater: risicolocaties en peilbuizen GW (m-mv) 10,82 Opmerkingen PB vermoedelijk stroomopwaarts t.o.v. de zone van het incident 7.4.5 Site 5 Deze site betreft een provinciale oefenplaats van de brandweer en hulpdiensten. Op de site is een zeer grote brandplaat aanwezig, waarop de oefeningen worden uitgevoerd. Rondom de brandplaat is een wateropvang aanwezig om het water richting de zuivering te sturen. Er werden grondstalen genomen ter hoogte van het maaiveld en 1 ter hoogte van de grondwaterstand. Grondwaterstalen werden genomen ter hoogte van de brandplaats en het opvangbekken voor de run-off van de brandplaats. Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 42 of 81 26.06.2018 Type risicolocatie Boornummer Brandweer oefenplaats (Provinciaal) Brandweer oefenplaats (Provinciaal) Brandweer oefenplaats (Provinciaal) Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats Tabel 14: Overzicht site 5 - Grond: risicolocaties en boringen 7007 7008 7008 Staaldiepte m-mv 0,0-0,50 0,0-0,50 3,50-4,00 Opmerkingen staal naast verharding staal naast verharding (met afwatering naar zuivering) staal naast verharding (met afwatering naar zuivering) Type risicolocatie Peilbuis Brandweer oefenplaats (Provinciaal) Brandweer oefenplaats (provinciaal) Brandweer oefenplaats (provinciaal) Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats P1012 (bestaand) P7007 (nieuw) P7008 (nieuw) Tabel 15: Overzicht site 5 - Grondwater: risicolocaties en peilbuizen Filterstelling m-mv 2,5-4,5 4,0-5,0 3,9-4,9 GW m-mv 3,72 3,74 3,76 Opmerkingen oefeningen op brandplaat met afvoer bluswater oefeningen op brandplaat met afvoer bluswater oefeningen op brandplaat met afvoer bluswater 7.4.6 Site 6 Deze site betreft een industrile site met een eigen brandweer oefenplaats. De zone is verhard met een betonverharding. Momenteel wordt de site nog gebruikt voor het uitvoeren van brandblusoefeningen. Type risicolocatie Boornummer Industrie Industrie Industrie Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats 7002 7003 8009 Tabel 16: Overzicht site 6 - Grond: risicolocaties en boringen Staaldiepte in m-mv 1,6-2,0 0,0-0,3 0,0-0,3 Type Industrie Industrie risicolocatie Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats Peilbuis P7002 (nieuw) P7003 (nieuw) Filterstelling m-mv 2,0-3,0 1,9-2,9 Tabel 17: Overzicht site 6 - Grondwater: risicolocaties en peilbuizen Opmerkingen staal naast verharding staal naast verharding staal naast verharding GW (m-mv) 1,67 Opmerkingen verharding 1,28 verharding 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 43 of 81 7.4.7 Site 7 Deze site betreft een brandweer oefenplaats voor militaire doeleinden. De site is professioneel uitgerust voor het uitvoeren van brandoefeningen. Het bluswater wordt opgevangen en naar een waterzuivering geleid. De grondstalen werden genomen aan het maaiveld, 1 ter hoogte van het grondwater, en n ter hoogte van het lozingspunt van de waterzuivering. De boringen zijn niet in de directe omgeving van de peilbuizen uitgevoerd. Door de aanwezigheid van een verharding (doorlatend) in de beek waarop geloosd werd na de zuivering was het niet mogelijk een slibstaal te nemen. Om deze reden werd er een grondstaal ingezet onder het niveau van de waterloop, vlak naast de waterloop. Type risicolocatie Boornummer Brandweer oefenplaats (militair) Brandweer oefenplaats (militair) Brandweer oefenplaats (militair) Brandweer oefenplaats (militair) Brandweer oefenplaats (militair) Brandweer oefenplaats 8000 Brandweer oefenplaats 8001 Brandweer oefenplaats 8001 Brandweer oefenplaats 8002 Brandweer oefenplaats 8003 Tabel 18: Overzicht site 7 - Grond: risicolocaties en boringen Type risicolocatie militair Brandweer oefenplaats militair Brandweer oefenplaats militair Brandweer oefenplaats militair Brandweer oefenplaats Peilbuis P16 (bestaand) P18 (bestaand) P40 (bestaand) P42 (bestaand) Filterstelling m-mv 1,2-2,2 1,0-2,0 1,0-2,0 1,0-2,0 Tabel 19: Overzicht site 7 - Grondwater: risicolocaties en peilbuizen Staaldiepte in m-mv 0,00-0,30 0,00-0,30 1,10-1,60 0,00-0,30 1,70-2,00 Opmerkingen staal naast verharding staal naast verharding staal naast verharding staal naast verharding staal ter hoogte van lozingspunt WZI GW (mmv) 1,69 1,6 1,81 1,63 Opmerkingen verharding t.h.v. oefenzones verharding t.h.v. oefenzones verharding t.h.v. oefenzones verharding t.h.v. oefenzones Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 44 of 81 26.06.2018 7.4.8 Site 8 Deze site betreft een voormalig slibbekken van een textiel behandelend bedrijf voor slib afkomstig van de waterzuivering. De boring werd uitgevoerd naast het slibbekken, boren in het slibbekken was niet mogelijk. Type risicolocatie Boornummer Staaldiepte in Opmerkingen m-mv Textiel Industrie textielindustrie 7001 (1,50-2,00) voormalig slibbekken fabriek Tabel 20: Overzicht site 8 - Grond: risicolocaties en boringen Type risicolocatie Textiel industrie textielbehandeling Textiel industrie textielbehandeling Textiel industrie Textielbehandeling Peilbuis P2003 (bestaand) P4001 (bestaand) P7001 (nieuw) Filterstelling m-mv 0,8-2,8 1,36-1,86 2,2-3,2 Tabel 21: Overzicht site 8 - Grondwater: risicolocaties en peilbuizen GW (m-mv) Opmerkingen 1,1 Peilbuis naast slibbekken 1,01 Peilbuis naast slibbekken 2,61 Peilbuis naast slibbekken 7.4.9 Site 9 Deze site betreft een militaire luchthaven waar een brandput aanwezig was waar mogelijks ook kleine blusoefeningen plaats hebben gehad. Er was geen verharding aanwezig. Er werd een staal ter hoogte van het grondwater ingezet en twee ter hoogte van het maaiveld. Type Militaire luchtvaart Militaire luchtvaart Militaire luchtvaart risicolocatie Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats Boornummer 8006 8006 8007 Tabel 22: Overzicht site 9 - Grond: risicolocaties en boringen Staaldiepte in m-mv (0,00-0,50) (1,0-1,50) (0,00-0,50) Opmerkingen geen verharding geen verharding geen verharding Type risicolocatie Peilbuis Militaire luchtvaart Militaire luchtvaart Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats P207 (bestaand) P503 (bestaand) Tabel 23: Overzicht site 9 - Grondwater: risicolocaties en peilbuizen Filterstelling m-mv ? GW (m-mv) 0,97 Opmerkingen brandput zonder verharding 2,2-3,2 2,39 brandput zonder verharding 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 45 of 81 7.4.10 Site 10 Deze site betreft een site voor burgerluchtvaart met een eigen brandweer oefenplaats. De brandweer oefenplaats is verhard. Type Burger luchtvaart Burger luchtvaart risicolocatie Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats Boornummer 7006 8011 Tabel 24: Overzicht site 10 - Grond: risicolocaties en boringen Staaldiepte in m-mv (0,0-0,40) (0,0-0,15) Opmerkingen staal naast verharding staal naast verharding Type Burger luchtvaart Burger luchtvaart risicolocatie Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats Peilbuis P1037 (bestaand) P7006 (bestaand) Filterstelling m-mv 2,3-3,3 3,0-4,0 Tabel 25: Overzicht site 10 - Grondwater: risicolocaties en peilbuizen GW (mmv) 2,56 2,6 Opmerkingen verharding t.h.v. oefenzone verharding t.h.v. oefenzone 7.4.11 Site 11 Dit betreft een site voor burgerluchtvaart met een eigen brandweer oefenplaats. De brandweer oefenplaats is verhard met een betonverharding. Tevens is er een zone die werd opgevuld met stortmateriaal (niet gerelateerd aan de luchtvaart). De zone werd opgevuld in het verleden om deze zone droog te leggen. Type Burger luchtvaart Burger luchtvaart Burger luchtvaart Burger luchtvaart risicolocatie Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats Brandweer oefenplaats Stortplaats Boornummer 7000 8004 8004 8005 Staaldiepte in 0,10-0,60 0,00-0,30 1,3-1,8 1,5-2,0 m-mv Tabel 26: Overzicht site 11 - Grond: risicolocaties en boringen Opmerkingen staal naast verharding staal naast verharding staal naast verharding ondiepe zone opgevuld met stortmateriaal (staal niet in stortmateriaal) Type risicolocatie Peilbuis Burger luchtvaart Brandweer oefenplaats Burger luchtvaart Brandweer oefenplaats P72 (bestaand) P7000 (nieuw) Tabel 27: Overzicht site 11 - Grondwater: risicolocaties en peilbuizen Filterstelling m-mv ? 2,0-3,0 GW (m-mv) Opmerkingen 1,38 vermoedelijk eerder stroomafwaarts 0,55 vermoedelijk eerder stroomopwaarts Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 46 of 81 26.06.2018 7.4.12 Site 12 Deze site betreft een voormalig industrile stortplaats van de textielindustrie. De bemonsterde peilbuizen betreffen bestaande monitoringpeilbuizen van de saneringswerkzaamheden die hebben plaats gehad op deze site. Er konden geen grondstalen genomen worden op de stortplaats gezien deze voorzien is van een bovenafdichting. Type Stortplaats industrieel Stortplaats industrieel Stortplaats industrieel Stortplaats industrieel Stortplaats industrieel risicolocatie Textielindustrie Textielindustrie Textielindustrie Textielindustrie Textielindustrie Peilbuis MON OB 4 (bestaand) MPB3 (bestaand) MPB7 (bestaand) MPB9 (bestaand) PL20 (bestaand) Filterstelling Onbekend ? ? ? ? Tabel 28: Overzicht site 12 - Grondwater: risicolocaties en peilbuizen GW (m-mv) 3,15 4,53 3,05 9,83 10,45 Opmerkingen monitoringspb rond stort monitoringspb rond stort monitoringspb rond stort monitoringspb rond stort monitoringspb rond stort 7.4.13 Site 13 Deze site betreft een industrile locatie gebruikt door een galvanisch bedrijf. Er konden geen grondstalen genomen worden op deze site op vraag van de eigenaar van het terrein. Type Galvanische industrie Galvanische industrie Galvanische industrie Galvanische industrie risicolocatie Galvanische industrie Galvanische industrie Galvanische industrie Galvanische industrie Peilbuis P17001 (bestaand) P17002 (bestaand) P308 (bestaand) PA8 (bestaand) Filterstelling m-mv ? ? 2,1-4,1 3,0-5,0 Tabel 29: Overzicht site 13 - Grondwater: risicolocaties en peilbuizen GW (m-mv) 4,12 4,16 3,84 4,06 Opmerkingen meest stroomafwaarts meest stroomopwaarts 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 47 of 81 7.4.14 Site 14 Deze site betreft een provinciale brandweer oefenplaats. Door het uitvoeren van een brandoefening was het niet mogelijk kort bij de brandplaat staalnames uit te voeren op het moment van veldwerk. Er werd een bestaande peilbuis bemonsterd op de site. Deze bevond zich echter wel enige afstand van de brandplaat verwijderd en vermoedelijk ook niet in rechte lijn stroomafwaarts van de brandplaat. Type risicolocatie Brandweer Brandweer oefenplaats (provinciaal) oefenplaats Peilbuis P7010 (bestaand) Filterstelling m-mv 5,5 GW m-mv 4 Tabel 30: Overzicht site 14 - Grondwater: risicolocaties en peilbuizen Opmerkingen PB ligt ca. 50 m van oefenplaats, mogelijk stroomafwaarts maar niet in rechte lijn van brandplaat 7.4.15 Site 15 Dit betreft een RWZI installatie voor huishoudelijk afvalwater. Het uitstromende gezuiverde water uit de RWZI werd bemonsterd. Ter hoogte van het lozingspunt van het gezuiverde water bevond zich geen slib waardoor het nemen van een slibstaal niet mogelijk was. Type Rioolwaterzuivering huishoudelijk Risicolocatie rioolwaterzuivering Naam staal Lozingspunt RWZI Tabel 31: Overzicht site 15 - Grondwater: risicolocaties en peilbuizen Opmerkingen water rechtstreeks uit zuivering 7.4.16 Site 16 Dit betreft een voormalige stortplaats voor vermoedelijk hoofdzakelijk huishoudelijk stortmateriaal. Bovenop de stortplaats is tevens een containerpark en een RWZI installatie gevestigd. Het nemen van grondstalen was niet mogelijk op deze site. Er werden enkel bestaande peilbuizen rondom het stort bemonsterd. Type risicolocatie Stortplaats huishoudelijk Stortplaats Stortplaats huishoudelijk Stortplaats Stortplaats huishoudelijk Stortplaats Peilbuis P100 (bestaand) P101 (bestaand) P201 (bestaand) Filterstelling 9,3-11,3 9,5-11,5 6,0-8,0 Tabel 32: Overzicht site 16 - Grondwater: risicolocaties en peilbuizen GW (m-mv) 6,15 6,7 6,76 Opmerkingen monitoringspb rond stort monitoringspb rond stort monitoringspb rond stort Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 48 of 81 26.06.2018 7.4.17 Site 17 Deze site betreft een bedrijf actief in de coatingindustrie (o.a. teflon coatings). Gezien het grote aantal peilbuizen op deze site had het bedrijf liever niet dat er bijkomende boringen werden uitgevoerd voor het nemen van grondstalen, enkel bestaande peilbuizen werden bemonsterd. Type coatingindustrie risicolocatie coatingindustrie Peilbuis P101 bis (bestaand) Filterstelling m-mv 0,97-2,97 coatingindustrie coatingindustrie coatingindustrie coatingindustrie P105 (bestaand) P303 (bestaand) 1,59-3,59 0,94-2,94 Tabel 33: Overzicht site 17 - Grondwater: risicolocaties en peilbuizen GW (m-mv) zaklaag teer 1,38 1,58 Opmerkingen Gezien aanwezigheid van teer zijn interferenties met PFAS analyse niet uit te sluiten 7.4.18 Site 18 Deze site betreft een chemisch bedrijf met blusvoorzieningen met blusschuimen en brandweer oefenplaatsen. Er werden meetdata voor PFAS van het vaste deel van de aarde ter beschikking gesteld in kader van deze studie. De stalen werden genomen op diverse plaatsen op de site met een verschillend risico op verhoogde PFAS concentraties. Er werden zowel stalen ter hoogte van het maaiveld (stalen met vermelding 1) en stalen ter hoogte van het grondwaterniveau ca. 1 m-mv (stalen met vermelding 2) genomen. De stalen werden bekomen middels een handmatige boring. De stalen werden geanalyseerd door het laboratorium Eurofins in Hamburg volgens de analysemethode GLS OC 400, LC-MS/MS. 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 49 of 81 Type Staalnummer Opmerkingen Brandweer oefenplaats H900-1.1 t.h.v. maaiveld Brandweer oefenplaats H900-1.2 t.h.v. grondwater Brandweer oefenplaats E100-1.1 t.h.v. maaiveld Brandweer oefenplaats E100-1.2 t.h.v. grondwater Brandweer oefenplaats F50-1.1 t.h.v. maaiveld Brandweer oefenplaats F50-1.2 t.h.v. grondwater Brandweer oefenplaats E1 t.h.v. maaiveld Brandweer oefenplaats D1 t.h.v. maaiveld Brandweer oefenplaats E1500-1.1 t.h.v. maaiveld Brandweer oefenplaats E1500-2.1 t.h.v. maaiveld Brandweer oefenplaats E1500-3.1 t.h.v. maaiveld Brandweer oefenplaats E1400-1.1 t.h.v. maaiveld Brandweer oefenplaats E1400-1.2 t.h.v. grondwater Brandweer oefenplaats E1400-2.1 t.h.v. maaiveld Brandweer oefenplaats E1400-2.2 t.h.v. grondwater Brandweer oefenplaats D1200-1.1 t.h.v. maaiveld Brandweer oefenplaats D1200-1.2 t.h.v. grondwater Industrile site J800-1.1 t.h.v. maaiveld Industrile site J800-1.2 t.h.v. grondwater Industrile site G1200-1.1 t.h.v. maaiveld Industrile site G1200-1.2 t.h.v. grondwater Tabel 34: Overzicht site 18 - Grond: risicolocaties en boringen 7.5 LABORATORIUMONDERZOEK De analyses op PFAS op bodem, waterbodem en grondwater werden uitgevoerd volgens CMA-methode CMA/3/D voor analyse van perfluorverbindingen. De analyses werden door het erkend laboratorium SGS Belgium, Polderdijkweg 16, 2030 Antwerpen (afdeling IAC - Institute of Applied Chromatography). Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 50 of 81 26.06.2018 Toegepaste analysetechniek voor grondmonsters betreft hoge druk vloeistof chromatografie met electrospray ionisatie tandem massa spectroscopie (LC-ESI-MS-MS). Toegepaste analysetechniek voor grondwaterstalen betreft de LC-MS-MS techniek na een vaste fase extractie. In Tabel 35 worden de PFAS componenten en rapportagegrenzen samengevat die routinematig via een target type techniek werden geanalyseerd. Parameter Rapportagegrens vaste matrix Rapportagegrens grondwater Geperfluoreerde carbonzuren Perfluorbutanoic acid (PFBA) Perfluorpentanoic acid (PFPA) Perfluorhexanoic acid (PFHxA) Perfluorheptanoic acid (PFHpA) Perfluoroctanoic acid (PFOA) Perfluornonanoic acid (PFNA) Perfluordecanoic acid (PFDA) Perfluorundecanoic acid (PFUnDA) Perfluordodecanoic acid (PFDoDA) Perfluortridecanoic acid (PFTrDA) Perfluortetradecanoic acid (PFTeDA) Perfluorhexadecanoic acid (PFHxDA) Perfluoroctadecanoic acid (PFODA) 0,5 - 1 g/kg ds 0,5 - 1 g/kg ds 0,5 - 1 g/kg ds 0,5 - 1 g/kg ds 0,5 - 1 g/kg ds 0,5 - 1 g/kg ds 0,5 - 1 g/kg ds 0,5 - 1 g/kg ds 0,5 - 1 g/kg ds 0,5 - 1 g/kg ds 0,5 - 1 g/kg ds 0,5 - 1 g/kg ds 0,5 - 1 g/kg ds 0,005 - 1,0 g/l 0,005 - 1,0 g/l 0,005 - 1,0 g/l 0,005 - 1,0 g/l 0,005 - 1,0 g/l 0,005 - 1,0 g/l 0,005 - 1,0 g/l 0,005 - 1,0 g/l 0,005 - 1,0 g/l 0,005 - 1,0 g/l 0,005 - 1,0 g/l 0,005 - 1,0 g/l 0,005 - 1,0 g/l Perfluoralkaansulfonamides Perfluoroctanoic sulfonamide (PFOSA) 0,5 - 1 g/kg ds 0,005 - 1,0 g/l Geperfluoreerde sulfonzuren Perfluorbutanoic sulphonate (PFBS) 0,5 - 1 g/kg ds 0,005 - 1,0 g/l Perfluorhexanoic sulphonate (PFHxS) 0,5 - 1 g/kg ds 0,005 - 1,0 g/l Perfluoroctanoic sulphonate (PFOS) 0,5 - 1 g/kg ds 0,005 - 1,0 g/l Perfluordecane sulphonate (PFDS) 0,5 - 1 g/kg ds 0,005 - 1,0 g/l Fluortelomeer sulfonaten 6:2 Fluorotelomere sulfonate (6:2 FTS) 0,5 - 1 g/kg ds 0,005 - 1,0 g/l 8:2 Fluorotelomere sulfonate (8:2 FTS) 0,5 - 1 g/kg ds 0,005 - 1,0 g/l 10:2 Fluorotelomere sulfonate (10:2 FTS) 0,5 - 1 g/kg ds 0,005 - 1,0 g/l De gerapporteerde rapportagegrens in deze studie werd bepaald op basis van de gemeten concentratie in het analysemonster. Tabel 35: Overzicht analyseparameters en rapportagegrenzen 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 51 of 81 8 RESULTATEN EN INTERPRETATIE 8.1 DATA MEETCAMPAGNE 8.1.1 Resultaten vaste deel van de aarde en waterbodem In kader van deze studie zijn op 18 geselecteerde sites in totaal 35 boringen uitgevoerd en 40 grondstalen en 1 waterbodemmonster geselecteerd voor analyses op PFAS. De volledige dataset van alle meetresultaten is bijgevoegd in Bijlage 3: overige bijlagen. In Tabel 38 zijn de beschikbare data van de PFAS metingen voor het vaste deel van de aarde en waterbodem samengevat. In de tabel met meetresultaten in bijlage 11.3 werden volgende grenswaarden gebruikt voor een indicatieve toetsing van de resultaten: > streefwaarde > RGW ecologie > RGW uitloging GW > RGW Humaan III > RGW Humaan V PFOS 0,5 8 100 6600 16000 Tabel 36: Overzicht gebruikte toetsingswaarden - grond streefwaarde indelingscriterium risicogrenswaarde drinkwater ernstig verontreinigd PFOS 0,001 0,1 0,53 4,7 Tabel 37: Overzicht gebruikte toetsingswaarden - grondwater PFOA 0,5 7 2,7 674 1900 PFOA 0,001 0,39 0,39 6:2 FTS 6:2 FTS 0,001 0,4 aantal meetpunten met som PFAS6 in grond boven rapportagegrens (1g/kg ds) aantal meetpunten met som PFAS in grond boven 10x rapportagegrens (10 g/kg ds) aantal meetpunten met som PFAS in grond boven 100x rapportagegrens (100 g/kg ds) aantal meetpunten met som PFAS in grond boven 1000x rapportagegrens (1.000 g/kg ds) aantal % van totaal aantal 32 78 27 66 15 37 10 24 Tabel 38: Overzicht meetdata PFAS in grond en waterbodem 6 Somparameter van alle geanalyseerde PFAS-componenten (zie Tabel 5: Overzicht risicolocaties opgenomen in deze studie) Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 52 of 81 26.06.2018 Er wordt vastgesteld dat op de geselecteerde risicolocaties op 66% van de meetpunten een concentraties PFASsom is gemeten in het vaste deel van de aarde hoger dan 10 x rapportagegrens (>10 g/kg ds). 24% van de meetpunten is PFAS hoger dan 1000 x rapportagegrens gemeten (>1.000 g/kg ds). 8.1.2 Resultaten grondwater aantal aantal meetpunten met som PFAS in grondwater boven rapportagegrens (0,005 g/l) 44 aantal meetpunten met som PFAS in grondwater hoger dan 10x rapportagegrens (0,05 g/l) 41 aantal meetpunten met som PFAS in grondwater hoger dan 100x rapportagegrens (0,5 g/l) 34 aantal meetpunten met som PFAS in grondwater hoger dan 1000x rapportagegrens (5 g/l) 20 Tabel 39: Overzicht meetdata PFAS in grondwater % van totaal aantal 92 85 71 42 Er wordt vastgesteld dat op de geselecteerde risicolocaties op 71% van de meetpunten een concentraties PFASsom werd gemeten in het grondwater hoger dan 100 x rapportagegrens (0,5 g/l). 42% van de meetpunten werd PFAS hoger dan 1000 x rapportagegrens (> 5 g/l) gemeten. 8.2 GRAFISCHE WEERGAVE 8.2.1 Vaste deel van de aarde en waterbodem In figuren 10-17 worden de meetresultaten voor het vaste deel van de aarde en waterbodem per risicolocatie in een histogram grafisch weergegeven (resultaten in g/kg ds). Gezien de grote variabiliteit in totaalconcentraties is in navolgende figuren de y-as in functie van de leesbaarheid teruggebracht naar maximaal 1.000 g/kg ds en 100 g/kg ds, waarbij de maximale waarden buiten het bereik van de grafiek vallen. Naast een histogram met resultaten van alle grondstalen, wordt eveneens een histogram met resultaten van de maaiveldstalen en diepere stalen (zone grondwatertafel) weergegeven. 26.06.2018 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 53 of 81 Figuur 10: Histogram PFAS in vaste deel van de aarde en waterbodem - alle resultaten pagina 54 of 81 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen 26.06.2018 Figuur 11: Histogram PFAS in vaste deel van de aarde en waterbodem - alle resultaten pagina 55 of 81 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen 26.06.2018 Figuur 12: Histogram PFAS in vaste deel van de aarde en waterbodem - alle resultaten pagina 56 of 81 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen 26.06.2018 Figuur 13 Histogram PFAS in vaste deel van de aarde en waterbodem - alle resultaten pagina 57 of 81 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen 26.06.2018 Figuur 14: Histogram PFAS in vaste deel van de aarde - maaiveldstalen pagina 58 of 81 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen 26.06.2018 Figuur 15: Histogram PFAS in vaste deel van de aarde - maaiveldstalen pagina 59 of 81 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen 26.06.2018 Figuur 16: Histogram PFAS in vaste deel van de aarde - maaiveldstalen pagina 60 of 81 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen 26.06.2018 Figuur 17: Histogram PFAS in vaste deel van de aarde - diepere bodemstalen pagina 61 of 81 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen 26.06.2018 8.2.1 Grondwater In figuren 18-20 worden de meetresultaten voor het grondwater per risicolocatie in een histogram grafisch weergegeven (resultaten in g/l). Gezien de grote variabiliteit in totaalconcentraties is in navolgende figuren de y-as in functie van de leesbaarheid teruggebracht naar maximaal 100 g/l en 10 g/l, waarbij de maximale waarden buiten het bereik van de grafiek vallen. Onderzoek naar aanwezigheid van PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 62 of 81 26.06.2018 Figuur 18: Histogram PFAS in vaste deel van de aarde - diepere bodemstalen pagina 63 of 81 Onderzoek naar aanwezigheid van PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen 26.06.2018 Figuur 19: Histogram PFAS in grondwater (2) pagina 64 of 81 Onderzoek naar aanwezigheid van PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen 26.06.2018 Figuur 20: Histogram PFAS in grondwater (3) pagina 65 of 81 Onderzoek naar aanwezigheid van PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen 26.06.2018 8.3 INTERPRETATIE RESULTATEN 8.3.1 Vaste deel van de aarde Uit de resultaten van de meetcampagne op risicolocaties wordt voor het vaste deel van de aarde en waterbodem vastgesteld dat: - Op alle locaties met blusactiviteiten zijn PFAS aangetroffen. In verhouding tot de overige activiteiten zijn op de locaties met blusactiviteiten de hoogste concentraties PFAS aangetroffen: maximale concentratie is 9.392 g/kg d.s. - Op de locaties met andere activiteiten is n grond/slibmonstername per locatie uitgevoerd (stortplaats, textielindustrie, slibstaal waterbuffer). De aangetroffen concentraties zijn maximaal 14 g/kg d.s. - De parameter PFOS wordt relatief in de hoogste concentraties vastgesteld. - Ter hoogte van locaties waar zich calamiteiten hebben voorgedaan (relatief recente brandincidenten) worden in verhouding meer precursors (FTS7 -componenten) gemeten. - Opvallend is dat ook langere PFAS precursors 8:2 en 10:2 FTS worden gemeten in verhoogde concentraties (hoger dan detectiegrens). Deze kunnen afbreken tot onder andere C8 en C10 verbindingen. - Op basis van de resultaten van de meetcampagne bedroeg de hoogst gemeten PFOS concentratie in de grond 6.100 g/kg ds. De risicogrenswaarde voor wonen met tuin 11 g/kg ds (uitloging naar grondwater) wordt ruimschoots overschreden op deze sites. - De hoogste concentraties PFAS worden vastgesteld ter hoogte van het maaiveld. 8.3.2 Grondwater Uit de resultaten van de meetcampagne op risicolocaties wordt voor het grondwater vastgesteld dat: - PFAS worden in het grondwater in de hoogste concentraties aangetroffen op sites met blusactiviteiten. Maximale concentratie bedraagt 2226,8 g/l. - Ook op risicolocaties met andere activiteiten (textielindustrie, coatingindustrie, stortplaatsen) worden verhoogde concentraties PFAS in het grondwater aangetroffen. - De perfluorsulfonaten, waaronder PFOS, worden relatief het meest aangetroffen. - In vergelijking met de resultaten voor het vaste deel van de aarde worden in het grondwater naar verhouding meer carbonzuren aangetroffen en meer kortere ketens. Dit komt overeen met de verwachting dat perfluorcarbonzuren meer mobiel zijn dan perfluorsulfonsuren, en dat kortere ketens mobieler zijn dan langere ketens. Bijvoorbeeld het lange 10:2-FTS wordt in hoge concentraties in de grond aangetroffen op een locatie, maar niet of nauwelijks in het grondwater, terwijl het kortere 6:2-FTS duidelijk in beide compartimenten voorkomt. - Er worden in het grondwater eveneens verhoogde concentraties FTS aangetroffen. Er wordt op basis van de meetresultaten vastgesteld dat op de locatie waar zich een calamiteit heeft voorgedaan, geen PFAS in het grondwater werden vastgesteld (grondwaterstand ca. 7 m-mv). Aangezien dit slechts over 1 peilbuis gaat en een diepe grondwaterstand, kan deze stelling niet veralgemeend worden omwille van niet representatieve steekproef. 7 Fluortelomeersulfonaten (FTS) zijn toegepast als vervanger van PFOS in blusschuimen pagina 66 of 81 26.06.2018 DEEL C - Conclusies en aanbevelingen Op basis van alle beschikbare data en de interpretatie ervan worden aanbevelingen gedaan voor verdere strategie en beleid. Daarbij moet men zich echter realiseren dat de voorliggende studie beperkt was qua omvang en dat de kennis en expertise op dit gebied nog sterk in ontwikkeling zijn. Op basis van de beschikbare dataset en de literatuurstudie kunnen volgende vaststellingen gedaan worden: - Het toetsingskader van PFAS is nog steeds in evolutie, algemeen worden in functie van de tijd strengere toetsingswaarden vooropgesteld. We verwachten bijvoorbeeld dat op termijn de TDI voor PFOS zal dalen. - PFAS komen in verhoogde concentraties voor in grond en grondwater. Behalve PFOS en PFOA komen, ook andere PFAS zoals 6:2-FTS in meerdere van de geanalyseerde stalen voor. 6:2-FTS is een precursor, welke kan afbreken tot persistente perfluorverbindingen. - Verhoogde gehaltes in grond en grondwater worden in voorliggende studie voornamelijk gemeten bij brandweeroefenplaatsen. In het kader van deze studie werden echter niet alle type risico-activiteiten bemonsterd. Een aantal locaties vertonen geen verhoogde PFAS in grond of grondwater, dit kan echter ook het gevolg zijn van een te beperkte meetcampagne per locatie. - Niet voor alle veelvoorkomende PFAS zijn risicogrenswaarden beschikbaar. Weliswaar werkt het RIVM aan TDIs voor ca. 10 verbindingen, deze zijn echter nog niet beschikbaar, en zullen alleen toepasbaar zijn voor humane risico's. Ze worden niet vergezeld van toetsingswaarden voor ecologische risico's of voor risico's als gevolg van uitloging van grond naar grondwater. - Er zijn nog geen data beschikbaar van mogelijke achtergrondwaarden in grond met PFAS in Vlaanderen. Hieruit resulteren volgende aanbevelingen voor verdere strategie en beleid: - Het analyseren van een zo breed mogelijk pakket aan PFAS is aan te bevelen (screening op routinematig te bepalen PFAS)aangezien niet enkel PFOS en PFOA verhoogd voorkomen. Ook al zijn nog geen toetsingswaarden beschikbaar, veel andere perfluorverbindingen zijn persistent, bioaccumulatief en toxisch, en de vaak aangetroffen precursors kunnen afbreken tot perfluorverbindingen. - Aanbevolen wordt om te inventariseren of andere precursors dan FTS aanwezig zijn op de risico-locaties. Een TOP-analyse (detectiegrens circa 2 ng/l) of AOF-analyses (detectiegrens circa 1 g/l) kunnen hier meer inzicht in geven. Naast FTS kunnen vele andere stoffen toegepast zijn die in het milieu af kunnen breken tot de persistente perfluorsulfonzuren of -carbonzuren. - Het bemonsteren van grond/grondwater/waterbodem ter hoogte van de genventariseerde risicoactiviteiten (tabel 1 in hoofdstuk 2.7-deel 1) is aan te bevelen om het voorkomen van PFAS-verbindingen te controleren (in OBO) en als nodig verder af te perken (BBO). Het is echter niet mogelijk om deze activiteiten eenvoudig aan Vlarebo-rubrieken te koppelen waardoor het niet eenvoudig is om de impact/omvang in Vlaanderen te bepalen. Bijvoorbeeld: brandweeroefenplaatsen maken deel uit van chemische bedrijven maar zijn niet aan een Vlarebo-rubriek gekoppeld. 26.06.2018 pagina 67 of 81 - De impact van diffuse verontreiniging dient verder gevalueerd te worden voornamelijk in het kader van grondverzet. Op basis van ervaring en beschikbare data is diffuse impact van PFAS in havengebieden of in gebieden in de directe invloedssfeer van productiesites en sites met frequente toepassing van PFASproducten, niet uit te sluiten. Hier kan het aan te bevelen zijn om in de ruimere omgeving van de locaties waar in het kader van voorliggende studie verhoogde PFAS zijn vastgesteld een uitgebreidere meetcampagne te doen, eventueel aangevuld met een aantal controlestalen in niet-verdachte omgeving. - Uitbreiden van de meetcampagne naar het oppervlaktewater moet worden overwogen (meerdere PFAS). In het buitenland wordt een interactie vastgesteld in het gehele watersysteem. - De impact op uitloging dient nog verder onderzocht te worden. Het gedrag van deze stoffen in de bodem is echter zeer complex. - Het opstellen van Vlaamse toetsingswaarden voor grond, grondwater en waterbodem is aan te bevelen, zowel in het kader van bodemonderzoek als grondverzet. De TDI is momenteel in herziening. Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 68 of 81 26.06.2018 DEEL D - Bijlagen 9 BIJLAGE 1: LIJST VAN TABELLEN Tabel 1. Overzicht verdachte risico-locaties Tabel 2. Toelaatbare dagelijkse inname waarden (TDI) afgeleid door verschillende instanties Tabel 3. Overzicht toetsingswaarden PFOS en PFOA afgeleid door RIVM (samengesteld uit data uit: Moermond et al., 2010; Wintersen et al., 2016; Lijzen et al., 2017) Tabel 4. Overzicht milieukwaliteitsnormen PFOS Vlarem II (oppervlaktewater). Tabel 5: Overzicht risicolocaties opgenomen in deze studie Tabel 6: Overzicht site 1 grond: risicolocaties en boringen Tabel 7: Overzicht site 1 grondwater: risicolocaties en peilbuizen Tabel 8: Overzicht site 2- grond: risicolocaties en boringen Tabel 9: Overzicht site 2 grondwater: risicolocaties en peilbuizen Tabel 10: Overzicht site 3 - grond: risicolocaties en boringen Tabel 11: Overzicht site 3 - grondwater: risicolocaties en peilbuizen Tabel 12: Overzicht site 4- grond: risicolocaties en boringen Tabel 13: Overzicht site 4 - grondwater: risicolocaties en peilbuizen Tabel 14: Overzicht site 5- grond: risicolocaties en boringen Tabel 15: Overzicht site 5 - grondwater: risicolocaties en peilbuizen Tabel 16: Overzicht site 6- grond: risicolocaties en boringen Tabel 17: Overzicht site 6 - grondwater: risicolocaties en peilbuizen Tabel 18: Overzicht site 7- grond: risicolocaties en boringen Tabel 19: Overzicht site 7 - grondwater: risicolocaties en peilbuizen Tabel 20: Overzicht site 8- grond: risicolocaties en boringen Tabel 21: Overzicht site 8 - grondwater: risicolocaties en peilbuizen Tabel 22: Overzicht site 9- grond: risicolocaties en boringen Tabel 23: Overzicht site 9 - grondwater: risicolocaties en peilbuizen Tabel 24: Overzicht site 10 - grond: risicolocaties en boringen Tabel 25: Overzicht site 10 - grondwater: risicolocaties en peilbuizen Tabel 26: Overzicht site 11 - grond: risicolocaties en boringen Tabel 27: Overzicht site 11 - grondwater: risicolocaties en peilbuizen Tabel 28: Overzicht site 12 - grondwater: risicolocaties en peilbuizen Tabel 29: Overzicht site 13 - grondwater: risicolocaties en peilbuizen Tabel 30: Overzicht site 14 - grondwater: risicolocaties en peilbuizen Tabel 31: Overzicht site 15 - grondwater: risicolocaties en peilbuizen Tabel 32: Overzicht site 16 - grondwater: risicolocaties en peilbuizen Tabel 33: Overzicht site 17 - grondwater: risicolocaties en peilbuizen Tabel 34: Overzicht site 18- grond: risicolocaties en boringen Onderzoek naar aanwezigheid van PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen 26.06.2018 pagina 69 of 81 Tabel 35: Overzicht analyseparameters en rapportagegrenzen Tabel 36: Overzicht gebruikte toetsingswaarden - grond Tabel 37: Overzicht gebruikte toetsingswaarden - grondwater Tabel 38: Overzicht meetdata PFAS in grond en waterbodem Tabel 39: Overzicht meetdata PFAS in grondwater Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 70 of 81 26.06.2018 10 BIJLAGE 2: LIJST VAN FIGUREN Figuur 1: Overzicht van klassen van PFAS-verbindingen Figuur 2: Chemische structuur van PFOS (links) en PFOA (rechts) Figuur 3: Voorbeelden telomeren, met 8:2 FTOH (links) en 6:2 FTS (rechts) Figuur 4: Conceptueel model PFAS verspreiding. Figuur 5: Voorbeeld van afbraakroutes van fluortelomeren tot PFOA (Liu et al., 2013) Figuur 6: Voorbeeld van afbraakroutes van precursors tot PFOS (Liu et al., 2013) Figuur 7: Ontwikkelingen TDI's in de tijd Figuur 8: Schematische weergave van aandachtspunten bij het vermijden van kruiscontaminatie Expertisecentrum PFAS) Figuur 9: Histogram PFAS in vaste deel van de aarde en waterbodem - alle resultaten Figuur 10: Histogram PFAS in vaste deel van de aarde en waterbodem - alle resultaten Figuur 11: Histogram PFAS in vaste deel van de aarde en waterbodem - alle resultaten Figuur 12: Histogram PFAS in vaste deel van de aarde - maaiveldstalen Figuur 13: Histogram PFAS in vaste deel van de aarde - maaiveldstalen Figuur 14: Histogram PFAS in vaste deel van de aarde - maaiveldstalen Figuur 15: Histogram PFAS in vaste deel van de aarde - diepere bodemstalen Figuur 16: Histogram PFAS in vaste deel van de aarde - diepere bodemstalen Figuur 17: Histogram PFAS in grondwater (1) Figuur 18: Histogram PFAS in grondwater (2) Figuur 19: Histogram PFAS in grondwater (3) (bron: Onderzoek naar aanwezigheid van PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen 26.06.2018 pagina 71 of 81 11 BIJLAGE 3: OVERIGE BIJLAGEN 11.1OVERZICHT PFAS Onderzoek naar aanwezigheid van PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 72 of 81 26.06.2018 pagina 73 of 81 Onderzoek naar aanwezigheid van PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen 26.06.2018 11.2FYSISCHE EN CHEMISCHE EIGENSCHAPPEN PFAS Onderzoek naar aanwezigheid van PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 74 of 81 26.06.2018 11.3TOETSINGSWAARDEN WERELDWIJD Drinkwater, grondwater en grondcriteria wereldwijd. Waarden tussen haakjes zijn waarden die een richtwaarde weergeven gebaseerd op de som PFAS. Drinking Water Criteria in g/l in European Countries, Australia PFOS PFOA PFOSA PFBS PFBA PFPeA PFHxA PFHpA PFNA PFDA 6:2 FTS PFHpS PFHxS PFPeS Denmark1 (0.1) (0.1) (0.1) (0.1) (0.1) (0.1) (0.1) (0.1) (0.1) (0.1) (0.1) - (0.1) - Germany2 (0.1) (0.1) - - - - - - - - - - - - The Netherlands 0.533 0.08754 - - - - - - - - - - - - Sweden5 (0.09) (0.09) - (0.09) - (0.09) (0.09) (0.09) - - - - (0.09) - U.K.6 0.3 0.3 - - - - - - - - - - - - Italy7 0.03 0.5 0.5 0.5 (0.5) (0.5) (0.5) (0.5) (0.5) (0.5) Australia8 (0.07) Drinking Water Criteria in g/l in North America PFOS 0.56 (0.07) PFOA PFOSA PFBS PFBA PFPeA PFHxA PFHpA PFNA PFDA 6:2 FTS PFHpS PFHxS PFPeS Michigan9 0.07 0.07 Minnesota10 0.027 0.035 New Jersey11 - 0.014 Vermont12 (0.02) (0.02) U.S. EPA13 (0.07) (0.07) Canada14 0.6 0.2 Groundwater Criteria in g/l in European Countries, U.S. PFOS PFOA - - PFOSA 7 - 15 PFBS 7 - - - - - - - - - - - - - 0.013 - - - - - - - - - - - - - - - 30 0.2 0.2 0.2 0.2 - - - 0.6 - PFBA PFPeA PFHxA PFHpA PFNA PFDA 6:2 FTS PFHpS PFHxS PFPeS Denmark1 (0.1) (0.1) (0.1) (0.1) (0.1) (0.1) (0.1) (0.1) (0.1) (0.1) (0.1) - (0.1) - State of Bavaria15 State of Baden - Wrttemberg16 0.23/(0.3) (0.3) - 0.23/(0.3) 0.3/(1) - 3 3/(1) 7 7/(1) 3 3/(1) 1 1/(1) 0.3 0.3/(1) 0.3 0.3 - 0.3/(1) 0.3/(1) 0.3/(1) - (0.3) 0.3/(1) 0.3/(1) 1/(1) The Netherlands17 4.7 Michigan (surface water interface)9 0.012 New Jersey18 - New Hampshire19 (0.07) Texas, Residential20 0.56 Soil Criteria in mg/kg in European Countries, U.S. PFOS 0.39 - - 12 - - - (0.07) 0.29 0.29 34 - - - - - - - - - - - 0.01 - - 71 0.093 0.093 0.56 0.29 0.37 - - - - - - - - 0.093 - PFOA PFOSA PFBS PFBA PFPeA PFHxA PFHpA PFNA PFDA 6:2 FTS PFHpS PFHxS PFPeS Denmark1 (0.4) (0.4) (0.4) (0.4) (0.4) (0.4) (0.4) (0.4) (0.4) (0.4) (0.4) - (0.4) - Norway21 Italy (residential, industrial)22 0.1 - - - - - - - - - - - - - 0.5/5 Onderzoek naar aanwezigheid van PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen 26.06.2018 pagina 75 of 81 Michigan, Residential Drinking Water 0.0014 0.059 Protection9 Texas, Residential20 1.5 0.6 0.058 73 150 5.1 5.1 1.5 0.76 0.96 - - 4.8 - U.S., Residential23 Notes: 1.26 1.26 1,260 1 = 12 PFASs = 0.100 g/L (aqueous) or 0.4 mg/kg (soil); includes PFBS, PFHxS, PFOS, PFOSA, 6:2 FTS, PFBA, PFPeA, PFHxA, PFHpA, PFOA, PFNA, PFDA; Provisional Values Issued by Danish Ministry of the Environment in 2015 2 = PFOS and PFOA = 0.100 g/; Composite precautionary guidance value for long term exposure issued in 2006 by Umweltbundesamt (UBA) and the Drinking Water Commission (TWK) of the Federal Ministry of Health 3 Proposed by National Institute for Public Health and the Environment (RIVM Report) in 2010 4 Proposed by National Institute for Public Health and the Environment (RIVM Report) in 2017 5 = 7 PFAS = 0.090 g/L, includes PFBS, PFHxS, PFOS, PFPeA, PFHxA, PFHpA, PFOA; recommended in 2015 by DEP 6 = Tier 2 values published in 2009 by Drinking Water Inspectorate 7 = 8 PFAS = 0.500 g/L, includes PFHxS, PFPeA, PFHxA, PFHpA, PFOA, PFNA, PFDA, PFUnDA, PFDoA; Separate standards for PFBA, PFBS, PFOA, PFOS; Recommended values from Ministero della Salute and Instituto Superiore di Sanita (ISS) issued in 2014 and 2015 8 = PFOS and PFHxS = 0.070 g/L; Recommended values from Commonwealth Department of Health issued in 2017 9 = Michigan Department of Environmental Quality Proposed Values, Updated in 2017 10 = Minnesota Dept. of Health 2011 Chronic Health Risk Limits for PFBS, PFBA; PFOS and PFOA current values are 300 g/L, values in table were proposed updates in 2017 11 = Maximum Contaminant Levels, currently proposed (PFNA in 2016, PFOA in 2017) and under review 12 = Health Advisory: PFOS and PFOA = 0.020 g/L; Issued in 2016 13 = Lifetime health advisory; PFOS and PFOA = 0.070 g/L; Established May 2016 14 = Health Canada Drinking Water Screening Values Issued in 2017 15 = PFOS, PFOA, PFHxS = 0.3 g/l issued by Bavarian State Office for Environment in 2015 16 = 12 PFAS < 1 g/L, includes PFBS, PFHxS, PFOS, PFOSA, 6:2 FTS, PFB, PFPeA, PFHxA, PFHpA, PFOA, PFNA, PFDA; PFOS standard changes to 0.3 g/L if multiple PFASs present; Issued by State of Baden-Wrttemberg (Ministerium fr Umwelt, Klima und Energiewirtschaft) in 2015 17 = Level intervention value 18 = Interim Specific Ground Water Quality Criterion Proposed in 2014 19 = Ambient Groundwater Quality Standard: PFOS and PFOA = 0.070 g/L; Proposed in 2016 20 = Residential Protective Concentration Levels, protective of drinking water; Proposed in 2016 21 = Norway Pollution Control Agency 22 = Proposed by Instituto Superiore di Sanita, ISS in 2015 23 = Based on 2017 U.S. EPA RSL Calculator, default assumptions Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 76 of 81 26.06.2018 11.4 ANALYSERESULTATEN Deze bijlage omvat overzichten van de analyseresultaten in grond en grondwater. Onderzoek naar aanwezigheid van PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen 26.06.2018 pagina 77 of 81 11.5 BIBLIOGRAFIE - ATSDR (2015). Draft toxicological profile for perfluoroalkyls. U.S. Department of Health and Human Services. August 2015. - Australia (2017). Perfluorinated chemicals in food. Australia New Zealand Food Standards. - Backe, W.J., Day T.C., Field, J.A. (2013). Zwiterionic, Cationic, and Anionic Fluorinated Chemicals in Aqueous Film Forming Foams Formulations and Groundwater from U.S. Military Bases by non-Aqueous LargeVolume Injection HPLC-MS/MS. Environmental Science & Technology, 47 (10) 5226-34 - Barzen-Hanson, K.A., S.C. Roberts, S. Choyke, K. Oetjen, A. McAlees, N. Ridell, R. McCrindle, P.L. Ferguson, C.P. Higgins, J.A. Field (2017). Discovery of 40 classes of per- and polyfluoroalkyl substances in historical aqueous film-forming foams (AFFFs) and AFFF-impacted groundwater. Environmental Science and Technology, 51:4, 2047-2057. - Bodar, C., J. Lijzen, C. Moermond, W. Peijnenburg, E. Smit, E. Verbruggen, M. Janssen (2011). - Advies risicogrenzen grond en grondwater voor PFOS. RIVM Briefrapport 60105002/2011. - Brunn-Poulsen, P., L.K. Gram, A. A. Jensen., A. A. Rasmussen, C. Ravn, P. Mller, C.R. Jrgensen, K. Lkkegaard (2011). Substitution of PFOS for use in non-decorative hard chrome plating. Danish Ministry of the Environment, Environmental Project no. 1371. - Buck R. C., Franklin, J., Berger, U., Conder, J. M., Cousins, I. T., de Voogt, P., Jensen, A., Kannan, K., Mabury, S. A., Leeuwen, S. P. (2011). Perfluoroalkyl and polyfluoroalkyl substances in the environment: terminology, classification, and origins. Integrated Environmental Assessment and Management 7(4): 513-541 - Carloni, D. (2009). Perfluorooctane sulfonate (PFOS) production and use: past and current evidence. Prepared for Unido, China - CRC-Care (2017). Assessment, management and remediation guidance for perfluorooctanesulfonate (PFOS) and perfluorooctanoic acid (PFOA). Part 2 - health screening levels. Technical report no. 38b. March 2017. - Danish Environmental Protection Agency (2015). Perfluoroalkylated substances: PFOA, PFOS and PFOSA. Danish Ministry of the Environment, environmental project no. 1665, 2015. - D'Hollander, W., P. de Voogt, L. Bervoets. (2011). Accumulation of perfluorinated chemicals in Belgian home-produced chicken eggs. Organohalogen compounds 73, 917-920. - D'Hollander, W., L. de Bruyn, A. Hagenaars, P. de Voogt, L. Bervoets (2014). Characterisation of perfluorooctane sulfonate (PFOS) in a terrestrial ecosystem near a fluorochemical plant in Flanders, Belgium. Environmental Science Pollution Research International, 21(20): 11856-11866 - EFSA, 2008. Perfluorooctane sulfonate (PFOS), perfluorooctanoic acid (PFOA) and their salts. Scientific opinion of the panel on contaminants in the food chain. 21 february 2008. The EFSA Journal (2008) 653, 1131. - EPA (United States Environmental Protection Agency) (2009). Soil screening levels for perfluorooctanoic acid (PFOA) and perfluorooctyl sulfonate (PFOS). Letter from the Superfund Division, November 20, 2009. - EPA (United States Environmental Protection Agency) (2016a). Drinking water health advisory for perfluorooctane sulfonate (PFOS). May, 2016 - EPA (United States Environmental Protection Agency) (2016b). Drinking water health advisory for perfluorooctane sulfonate (PFOA). May, 2016 Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 78 of 81 26.06.2018 - Fujii Y, K.H. Harada, A. Koizumi (2013). Occurrence of perfluorinated carboxylic acids (PFCAs) in personal care products and compounding agents. Chemosphere 93: 538-544. - Groffen, T. Lopez-Antia, A. W. D'Hollander, E. Prinsen, M. Eens, L. Bervoets (2017). Perfluoroalkylated acids in the eggs of great tits (Parus major) near a fluorochemical plant in Flanders, Belgium. Environmental Pollution, sept. 2017, 140-148. - Herzke, D., M. Schlabach, E. Mariussen, H. Uggerud, E. Heimstad (2007). A literature survey on selected chemical compounds, TA 2238/2007 NILU (Norwegian Institute of Air Research) - Higgins, C., R.G. Luthy (2006). Sorption of perfluorinated surfactants on sediments. Environmental Science and Technology, 40: 7251-7256 - KEMI Swedish Chemicals Agency (2015). Occurrence and use of highly fluorinated substances and alternatives). Report from a government assignment. Report 7/15, Stockholm, Sweden - Kotthoff, M., J. Mller, H. Jrling, M. Schlummer, D. Fiedler (2015). Perfluoroalkyl and polyfluoroalkyl substances in consumer products. Environmental Science Pollution Research 22: 14546-14559. - Krfges P, Skutlarek D, Frber H, Baitinger C, Gdeke I, Weber R (2007). PFOS/PFOA contaminated megasites in Germany polluting the drinkingwater supply of millions of people. Organohalogen Compounds 69: 877-880 - Li, Y., D. Mucs, K. Scott, C. Lidh, P. Tallving, T. Fletcher, K. Jacobsson (2017). Technical report. Half-lives of PFOS, PFHxS and PFOA after end of exposure to contaminated drinking water. Unit of occupational and environmental medicine in Gothenburg. Report no 2:2017. - Lijzen, J., Wassenaar, P., Smit, E., Postuma, C., Brand, E., Swartjes, F., Verbruggen, E., Versteegh, A. (2017), Risicogrenzen PFOA voor grond en grondwater. Voorstellen voor generiek en gebiedsspecifiek beleid, RIVM Briefrapport 2017-0092, 21-4-2017 - Lindstrom A.B., M.J. Strynar, E.L. Libelo (2011). Polyfluorinated compounds: past present and future, Environ. Sci. Technol. 45(19) 7954-7961 - Liu, J., S.M. Avendao (2013). Microbial degradation of polyfluoroalkyl chemicals in the environment: a review. Environment International. 61: 98-114. - Lopez-Antia, A. T. Dauwe, J. Meyer, K. Maes, L. Bervoets, M. Eens. (2017). High levels of PFOS in eggs of three bird species in the neighbourhoud of a fluoro-chemical plant. Ecotoxicology and Environmental Safety, May 2017, 165-171. - Moermond, C.T.A., E.M.J. Verbruggen, C.E. Smit (2010). Environmental risk limits for PFOS. A proposal for water quality standards in accordance with the Water Framework Directive. RIVM report 601714013/2010. - Prevedorous, K, I.T. Cousins, R.C. Buck, S.H. Korzeniowski (2006). Sources, fate and transport of perfluorocarboxylates. Environemental Science and Technology, 40:1, 32-44. - Olson, G.W. J.M. Burris, D.J. Ehresman, J.W. Froehlich, A.M. Seacat, J.L. Butenhoff, L.R. Zobel (2007). Halflife of serum elimination of perfluorooctanesulfonate, perfluorohexanesulfonate, and perfluorooctanoate in retired fluorochemical production workers. Environmental Health Perspectives, September 2007, 115:9, 1298-1305. - Pancras, T., G. Schrauwen, T. Held, K. Baker, I. Ross, H. Slenders (2016). Evironmental fate and effects of poly and perfluoroalkyl substances (PFAS). Concawe report 8/16. - Paul, A.G., K.C. Jones, A.J. Sweetman (2009). A first global production, emission and environmental inventory for perfluorooctane sulfonate. Environmental Science and Technology, 43: 386-392 Onderzoek naar aanwezigheid van PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen 26.06.2018 pagina 79 of 81 - PFAS expertisecentrum, 2017. Luchtdepositie onderzoek PFOA en HFPO-DA (GenX) Dordrecht en omgeving. Onderzoek naar de invloed van luchtemissies op de kwaliteit van grond en grondwater. Mei 2017 - Rigt, F., R. Bossi, C. Sonne, K. Vorkamp, R. Dietz (2013). Trends of perfluorochemicals in Greenland ringed seals and polar bears: Indications of shifts to decreasing trends. Chemosphere 93: 1607-1614. - Seow J. Department of Environment and Conservation Western Australia (2013). Fire Fighting Foams with Perfluorochemicals - Environmental Review. Final Version - Smit, C.E. (2017). Onderzoek naar indicatieve waterkwaliteitsnormen voor stoffen in de GenX-technologie. RIVM briefrapport 2017-0045. - UNEP-POPS (2014). PFOS in the Dutch metal plating industry. https://www.google.nl/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&ved=0ahUKEwjFqcvckbvUAhVnAsA KHY13A2AQFggiMAA&url=http%3A%2F%2Fchm.pops.int%2FTheConvention%2FPOPsReviewCommittee%2 FMeetings%2FPOPRC11%2FPOPRC11Followup%2FPFOSInfoRequest%2Ftabid%2F4814%2Fctl%2FDownload %2Fmid%2F14628%2FDefault.aspx%3Fid%3D7%26ObjID%3D21904&usg=AFQjCNG9NwrNueNK_gP5YGcacv SJ14sXXw - Verbruggen, E.M.J., P.N.H. Wassenaar, C.E. Smit (2017). Water quality standards for PFOA. A proposal in accordance with the methodology of the Water Framework Directive. RIVM Letter report 2017-0044. - Vieira, V.M., K. Hoffman, H.M. Shin, J.M. Weinberg, T.F. Webster, T. Fletcher (2013). Perfluorooctanoic acid exposure and cancer outcomes in a contaminated community: a geographic analysis. Environmental health perspectives, 121:3, 318-323. - Vierke, L., U. Berger, I.T. Cousins (2013). Estimation of the acid dissociation constant of perfluoroalkyl carboxylic acids through an experimental investigation of their water-to-air transport. Environmental Science and Technology, 47: 11032-11039. - Wang, N. B. Szostek, R. C. Buck, P.W. Folsom, L. M. Sulecki, J. T. Gannon (2009). 8-2 Fluorotelomer alcohol aerobic soil biodegradation: pathways, metaboliets, and metabolite yield. Chemosphere 75: 1089-1096. - Wang, Z., M. MacLeod, I.T. Cousins, M. Scheringer, K. Hungerbhler (2011). Using COSMOtherm to predict physicochemical properties of poly- and perfluorinated alkyl substances (PFASs). Environmental chemistry, 8, 389-398. - Washington, J.W., H. Yoo, J.J. Ellington, T.M. Jenkins, E.L. Libelo (2010). Concentrations, distribution, and persistence of perfluoroalkylates in sludge-applied soils near Decatur, Alabama, USA. Environmental Science and Technology, 44:22, 8390-8396. - Weber, A.K., L.B. Barber, D.R. LeBlanc, E.M. Sunderland, C.D. Vecitis (2017). Geochemical and hydrologic factors controlling subsurface transport of poly- and perfluoroalkyl substances, Cape Cod, Massachusetts. Environmental Science and Technology, 51:4269-4279. - WHO - World Health Organisation (2016). Keeping our water clean: the case of water contamination in the Veneto Region, Italy. WHO, Copenhagen, Denmark. - Wintersen, A.M., J.P.A. Lijzen, R. van Herwijnen (2016). Milieukwaliteitswaarden voor PFOS: Uitwerking van generieke en gebiedsspecifieke waarden voor het gebied rond Schiphol. - RIVM Briefrapport 2016-0001. - Zeilmaker, M.J., P. Janssen, A. Versteegh, A. Van Pul, W. De Vires, B. Bokkers, S. Wuijts, A. Oomen, J. Herremans (2016). Risicoschatting emissie PFOA voor omwonenden. Locatie: DuPont/Chemours, Dordrecht, Nederland. RIVM Briefrapport 2016-0049. Onderzoek naar aanwezigheid PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen pagina 80 of 81 26.06.2018 - Zhang, S. B. Szostek, P.K. McCausland, B.W. Wolstenholme, X. Lu, N. Wang, R. C. Buck (2013). 6:2 and 8:2 Fluorotelomer Alcohol Anaerobic Biotransformation in Digester Sludge from a WWTP under Methanogenic Conditions. Environmental Science and Technology, 47:9, 4227-4235. Onderzoek naar aanwezigheid van PFAS in grondwater, bodem en waterbodem ter hoogte van risicoactiviteiten in Vlaanderen 26.06.2018 pagina 81 of 81